کشورهای غرب آسیا در دهه‌های گذشته برای جبران شکاف میان تولید داخلی و تقاضای رو به رشد، به واردات غلات وابسته مانده‌اند. جنگ اخیر علیه ایران و اختلال در تنگه هرمز بار دیگر نشان داده این وابستگی تا چه اندازه امنیت غذایی منطقه را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیر می‌کند. در برابر این وضعیت، برخی کشورهای منطقه با سرمایه‌گذاری در فناوری کشاورزی، اصلاح بذر، آبیاری نو و پروژه‌های کشت در مناطق خشک، به دنبال افزایش تولید داخلی هستند. با این حال، تجربه عربستان، امارات، عراق، قطر و کویت نشان می‌دهد کاهش وابستگی غذایی در غرب آسیا، مسیری زمان‌بر و پرهزینه است و در کوتاه‌مدت، منطقه همچنان ناچار به تکیه بر واردات خواهد بود.

به گزارش مسیر اقتصاد، به لحاظ تاریخی، کشورهای غرب آسیا برای کاهش شکاف بین عرضه داخلی ناپایدار و تقاضای رو به رشد، شدیداً به واردات غلات وابسته بوده‌اند. در این راستا، سرمایه‌گذاری‌های کلانی در فناوری کشاورزی، حوزه آبیاری و انواع بذرهای جایگزین برای کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی در حال انجام است، هرچند جنگ اخیر بین ایالات متحده و ایران چشم‌انداز خودکفایی کامل را با تردید مواجه کرده است.
افزایش نگرانی‌ها در سایه جنگ اخیر علیه ایران

نخستین اختلالات زنجیره تأمین به دلیل کرونا، آسیب‌پذیری وابستگی انحصاری به واردات غلات را آشکار کرد. سپس، نوسان قیمت‌ها پس از ماه‌های اولیه جنگ روسیه و اوکراین نشان داد که وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی، کشور را در گروگان رویدادهای ژئوپلیتیکی قرار می‌دهد. اکنون نیز اختلال در تنگه هرمز به دلیل جنگ بین ایالات متحده و اسرائیل با ایران، این ادعا را بیشتر تأیید کرده است. به گفته کپلر، بخش عمده‌ای از مواد غذایی از جمله غلات، از طریق این آبراه به کشورهای خلیج فارس منتقل می‌شود که انسداد آن، امنیت غذایی امارات، عربستان سعودی، بحرین و قطر را با تهدید مواجه می‌کند. ایشان بهانو، تحلیلگر ارشد کالاهای کشاورزی کپلر، هشدار داد: «برای بسیاری از کشورهای غرب آسیا و خلیج فارس، دسترسی از طریق تنگه هرمز در حمایت از مصرف داخلی غلات کلیدی است.»

همچنین بخوانید:

غرب آسیا در آستانه نظم جدید؛ تصمیم ایران چه خواهد بود؟

با این وجود، نگرانی‌های مربوط به امنیت غذایی در سراسر منطقه همچنان پابرجاست، زیرا هیچ شفافیتی در مورد تداوم درگیری وجود ندارد. برای مثال، کویت اقدامات نسبتاً سختگیرانه‌ای را اتخاذ کرده است، به طوری که وزارت بازرگانی تصمیم گرفت صادرات تمام کالاهای غذایی را ممنوع و قیمت آن‌ها را به مدت یک ماه تثبیت کند. این اقدام با هدف حمایت از مصرف‌کنندگان و تضمین ثبات بازار محلی انجام می‌شود.
مسیر ناهموار تولید غلات در غرب آسیا

در مقابل اختلالات عرضه مواد غذایی، در سال‌های گذشته تعدادی از این کشورها پروژه‌های دولتی را با هدف گسترش تولید غلات داخلی آغاز کردند. عربستان سعودی به عنوان پیشگام این تلاش، در سال ۲۰۲۳ برنامه توسعه پایدار کشاورزی روستایی را با هدف افزایش ۳۰ درصدی تولید مواد غذایی محلی تا سال ۲۰۳۰ و با اولویت دادن به تولید غلات آغاز کرد. طبق اعلام اداره کل آمار عربستان، این کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۶۵ میلیون تن غلات تولید کرد، اما این رقم در سال قبل ۱.۷۵ میلیون تن بود. البته این میزان برای تأمین بخش کوچکی از تقاضای ۱۳ میلیون تنی داخلی کافی است. طبق داده‌های تجاری، عربستان طی چند سال گذشته سالانه تا ۴ میلیون تن گندم، ۵ میلیون تن ذرت و ۴ میلیون تن جو وارد کرده است.

همچنین، قطر کشت غلات محدودی دارد. داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان می‌دهد که تنها حدود ۱ هکتار برای گندم و حدود ۷۶ هکتار برای جو برداشت شد که نشان‌دهنده تولید غلات داخلی ناچیز است. کویت نیز تولید حداقلی دارد، به طوری که حدود ۵ هکتار گندم و حدود ۶۵۰ هکتار جو برداشت شده است.
رویکردهای جدید با پیشگامی ایران

هرگونه افزایش قابل توجه در تولید غلات در غرب آسیا نیازمند تغییر چشمگیر در شیوه‌های کشت غلات و استفاده گسترده از فناوری‌های نوین، به‌ویژه با توجه به تغییرات اقلیمی است. محمدرضا کاویانپور، رئیس موسسه تحقیقات آب ایران، گفت که چنین تغییراتی در ایران برای تضمین امنیت غذایی واقعی ضروری است. وی گفت: «مردم، کشاورزان و صنایع باید خود را برای آینده آماده کنند. ما باید شیوه‌های خود را بر اساس فناوری‌های جدید بنا کنیم.» غرب آسیا سریع‌تر از میانگین جهانی در حال گرم شدن است، به طوری که میانگین دمای سالانه به سرعت در حال افزایش است. بر اساس گزارش‌ها، دمای بالاتر فصل رشد را برای کشاورزان ایرانی کوتاه‌تر و نیاز به آب را تا ۳۰ درصد افزایش می‌دهد، همچنین تنش گرمایی باعث کاهش عملکرد می‌شود. برای نمونه، بر اساس برآوردها در صورت عدم انجام اقدامات تطبیقی، عملکرد گندم در مناطق دیم ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش یابد. در کشورهای همسایه، کشاورزان پیامدهای مشابهی را متحمل می‌شوند.

البته، گام‌های جدی برای غلبه به این موضوع برداشته شده است. پیش از جنگ، ایران با همکاری فائو، مجموعه‌ای از پروژه‌ها را برای تقویت کشاورزی مقاوم در برابر آب‌وهوا آغاز کرد. این ابتکارات با هدف تقویت پایداری محصولات مقاوم در برابر خشکسالی مانند ارزن، کینوا و سویا انجام می‌شود. به موازات آن، وزارت جهاد کشاورزی و مؤسسات تحقیقاتی وابسته، تحقیقات زراعی، برنامه‌های اصلاح بذر و خدمات ترویجی را ارتقا داده‌اند تا به کشاورزان در دسترسی به فناوری بهتر کمک کنند. حتی پیش از جنگ اخیر با ایالات متحده و اسرائیل، استفاده گسترده کشاورزی عمودی، حسگرهای اینترنت اشیا، رباتیک یا کشاورزی دقیق در ایران دور از ذهن نبود. البته مشکلات اقتصادی ناشی از جنگ، احتمالاً پذیرش فناوری‌های جدید را ضروری‌تر خواهد کرد.
نمونه‌های موفق در توسعه کشت غلات در غرب آسیا

نمونه‌های کنونی نشان می‌دهد چگونه فناوری‌های هوشمند AgriTech می‌توانند تولید غلات در غرب آسیا را در درازمدت متحول کنند. امارات متحده عربی، طرحی بلندپروازانه در نزدیکی شارجه، با استفاده از فناوری‌های پیشرفته را برای کشت گندم، دنبال می‌کند. این طرح، کشاورزی دقیق، هوش مصنوعی، شبکه‌های حسگر، داده‌های ماهواره‌ای و آبیاری با آب‌شیرین‌کن دریا را برای تولید تجاری گندم در یک محیط خشک ترکیب می‌کند. نخستین مرحله آزمایشی با موفقیت گندم را در حدود ۴۰۰ هکتار در شارجه با استفاده از آبیاری دقیق و با آب نمک‌زدایی شده دریا کشت کرد. این پروژه برنامه‌هایی را برای پوشش ۱۵۰۰ هکتار در مرحله بعدی گسترش داد. البته انجام این کار نیازمند سرمایه‌گذاری‌های عظیم، ظرفیت‌های نمک‌زدایی آب در مقیاس بزرگ و سال‌ها یا شاید دهه‌ها کار مداوم است.

در منطقه الجوف عربستان، مقامات کشاورزی همچنین آزمایش‌هایی را با استفاده از گونه‌های بهبود یافته سازگار با شرایط محلی تحت راهبرد ملی کشاورزی انجام داده‌اند. طبق گزارش‌ها، برخی از زمین‌های آزمایشی تا ۸ هزار کیلوگرم گندم در هکتار تولید کرده‌اند، عملکردی که با معیارهای جهانی قابل رقابت است. به گفته وزارت محیط زیست عربستان، سه گونه گندم اصلاح‌شده، ویژگی‌های زراعی پایداری را در شرایط مزرعه نشان دادند.

عراق همچنین در تلاش است تا تولید غلات داخلی را افزایش داده و امنیت غذایی را بهبود بخشد. وزارت کشاورزی اخیراً یک سری آزمایش‌ها را با استفاده از آب‌های زیرزمینی با سیستم‌های آبیاری بارانی یا قطره‌ای مدرن و با حمایت گونه‌ها و نهاده‌های بهبودیافته بذر، زمین‌های وسیعی از کشت گندم را به مناطق بیابانی و خشک منتقل کرده است.

با این وجود، حتی امیدوارکننده‌ترین پروژه‌ها در مقایسه با تقاضای گسترده غلات منطقه، اندک هستند. این تلاش‌ها نشان می‌دهد که گسترش تولید غلات در غرب آسیا به مقادیر زیادی سرمایه، فناوری و زمان نیاز دارد که در حال حاضر کمیاب هستند. در همین حال، گسترش درگیری با ایران، مسیرهای تجاری را مختل کرده و هزینه‌ها در سراسر زنجیره تأمین مواد غذایی را افزایش می‌دهد. در حال حاضر، جاه‌طلبی‌های غلات منطقه همچنان تحت تأثیر تهدیدهای ژئوپلیتیکی قرار دارد.