یک کارشناس صنعت پتروشیمی،گفت: چالش‌های ساختاری و ناکارآمدی در صنعت پتروشیمی ایران با افزایش تولید اما کاهش درآمد، ناترازی خوراک و عدم تکمیل زنجیره ارزش همراه بوده و نیازمند اصلاح حکمرانی، سرمایه‌گذاری هدفمند و توسعه زنجیره ارزش است.
سید روح‌الله وحید کیانی، کارشناس پتروشیمی در گفت‌وگوی با خبرنگار اقتصاد معاصر به بیان چالش‌های صنعت پتروشیمی ایران پرداخت و اعلام کرد: طبق آمار، ۷.۵ درصد از تولید نفت و گاز کشور صرف تولید محصولات پتروشیمی می‌شود. از این میزان، ۴۱.۲ میلیون تن محصول نهایی تولیدشده که ۶۸ درصد آن به خارج از کشور صادر و ۲۳ درصد در داخل مصرف می‌شود.

افزایش تولید و چالش‌های صنعت پتروشیمی ایران
این کارشناس پتروشیمی، ادامه داد: به‌این‌ترتیب ۳۲ درصد از محصولات پتروشیمی در داخل کشور، مصرف‌شده و فقط ۲ درصد از انرژی فسیلی در این حوزه مورداستفاده قرار می‌گیرد. درحالی‌که در کشورهای آلمان، چین و آمریکا، ۷۰ درصد از محصولات پتروشیمی در داخل مصرف می‌شود و این کشورها از ۹ تا ۱۸ درصد از مجموع انرژی فسیلی خود را در این بخش مصرف می‌کنند.
وی، افزود: از سال ۱۳۹۰ تاکنون، تولید سالانه محصولات پتروشیمی ایران از ۴۳ میلیون تن به ۸۳ میلیون تن افزایش‌یافته اما درآمد حاصل از فروش محصولات پتروشیمی ثابت مانده و در حدود سالانه ۲۱ میلیارد دلار است. این امر عدم توسعه زنجیره ارزش و کاهش ارزش محصولات پتروشیمی در کشور را نشان می‌دهد. همچنین از ظرفیت اسمی تولید ۱۰۲ میلیون تن در سال، ۲۲.۷ میلیون تن آن خالی است. وحید کیانی با اشاره به اینکه باوجود افزایش ۱۲ درصدی (۵ میلیون تن) در تولید محصولات مجتمع صنعت پتروشیمی طی سه سال اخیر و این که درآمد صنعت تغییرات قابل‌توجهی نداشته، گفت: پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که در سال ۱۴۰۳ با افزایش تولید ۹ میلیون تنی محصولات پتروشیمی، درآمد ارزی این صنعت در مقایسه با سال ۱۴۰۲، کاهش یک میلیارد دلاری خواهد داشت. وی، افزود: این موضوع به دو نتیجه‌گیری عمده منتهی می‌شود. نتیجه اول، کاهش ارزش صادراتی محصولات پتروشیمی کشور باوجود افزایش قیمت نفت خام طی دو سال اخیر و افزایش درآمد فروش داخلی محصولات پتروشیمی به‌دلیل افزایش قیمت نفت خام ، کمبود مواد اولیه صنایع و رقابت‌های کاذب در بورس کالا بوده است. دوم این است که اگر نسبت تناژ به درآمد در سال ۱۳۹۰ حفظ می‌شد، درآمد صنعت پتروشیمی می‌توانست در سال ۱۴۰۳ به ۴۰ میلیارد دلار برسد.

چالش‌های جدید و نیاز به اصلاحات در صنعت پتروشیمی
این کارشناس، ادامه داد: بر اساس برنامه‌های پیش‌بینی‌شده، ظرفیت محصولات پایه در صنعت پتروشیمی ایران تا افق ۱۴۱۰ به میزان ۲۶.۳ میلیون تن متانول، ۱۳.۸ میلیون تن اتیلن، ۱۲.۷ میلیون تن پروپیلن و ۲.۵ میلیون تن آمونیاک، افزایش خواهد یافت. وی، گفت: بااین‌حال، به‌رغم ناترازی در گاز طبیعی، بیشتر طرح‌ها همچنان با خوراک گازی توسعه می‌یابند و مجوزهای آن‌ها نیز صادرشده است. این امر باعث نگرانی سرمایه‌گذاران و کاهش تمایل به سرمایه‌گذاری در این بخش به‌دلیل کمبود خوراک موردنیاز پتروشیمی‌ها شد. وحید کیانی، تصریح کرد: توسعه پتروشیمی با خوراک گازی، فقط به تشدید ناترازی انرژی کشور منجر می‌شود و این روند، فاقد اولویت است. همچنین در زنجیره‌های عمدتاً خوراک مایع، کمبود مواد اولیه موردنیاز صنایع پایین‌دستی ،باعث شده که محصولات عمدتاً در بورس کالا با رقابت‌های شدید به فروش برسند.
وی همچنین از نیاز به سرمایه‌گذاری در واحدهای میان دستی اشاره کرد و گفت که با توجه به کمبود نهاده‌های پتروشیمی، بسیاری از واحدهای صنعتی کشور فقط با ۲۵ درصد ظرفیت خود فعالیت می‌کنند. این در حالی بوده که در سال ۱۴۰۰، ایران به میزان ۱.۷ میلیارد دلار، محصول نهایی پتروشیمی وارد کرده است.

سرمایه‌گذاری و چشم‌انداز توسعه صنعت پتروشیمی
این کارشناس انرژی، گفت: طبق اعلام شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران، طی سالیان گذشته، متوسط سرمایه‌گذاری در صنعت پتروشیمی حدود ۳ میلیارد دلار در سال بوده که ۶۲ درصد آن از طریق فاینانس خارجی، ۳۱ درصد از صندوق توسعه و ذخیره ارزی و ۷ درصد از سایر منابع تأمین‌شده است. برای تحقق اهداف برنامه توسعه صنعت پتروشیمی تا پایان برنامه هفتم توسعه، حدود ۳۵.۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز خواهد بود. این بدان معناست که تا سال ۱۴۰۶، باید به‌طور متوسط در هرسال حدود ۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در این بخش صورت گیرد.
وحید کیانی، هشدار داد: در دولت گذشته، اقداماتی برای لغو یا حذف مجوزهای طرح‌های پتروشیمی با محوریت تولید محصولات پتروشیمی خام و نیمه‌خام انجام شده و برخی طرح‌های ملی برخلاف آمایش سرزمینی و مشارکت مردمی آغازشده‌اند.
وضعیت حکمرانی صنعت پتروشیمی
این کارشناس انرژی، ادامه داد: اختلافات داخلی بر سر قیمت خوراک و یوتیلیتی بین مجتمع‌ها ایجاد شد و شکایت‌های متعدد مجتمع‌ها از یکدیگر، آسیب جدی به درآمد کشور وارد کرد. توسعه صنعت پتروشیمی بر اساس سودمحوری انجام اما توجه کافی به تکمیل زنجیره ارزش نشد.
کیانی، گفت: تمرکززدایی در استفاده بهینه از ظرفیت شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات، صدور مجوزهای متعدد بدون پشتوانه خوراک و توسعه تهاجمی پتروشیمی با خوراک گازی از دیگر چالش‌ها بود. این وضعیت منجر به غیر شفافیت و کاهش درآمد ارزی کشور شد.
وی، گفت: برندهای معتبر مانند PCC ،SPEC ،NPC از بین رفتند و فضاهای امن فساد و شبکه‌های پنهان زد و بند ایجاد شد. همچنین شرکت‌های استراتژیک نظیر شرکت‌های بازرگانی پتروشیمی، حمل‌ونقل پتروشیمی، کالای پتروشیمی، تأمین قطعات و تجهیزات صنعت پتروشیمی و سرمایه‌گذاری پتروشیمی نابود شدند.

راهکارهای بهبود صنعت پتروشیمی ایران
وی با اشاره به راهکارها، گفت: پایش و نظارت بر انتصابات در صنعت پتروشیمی، ضروری است تا از ورود افراد غیرمتخصص جلوگیری شود. این کار باید با تدوین دستورالعمل تائید صلاحیت حرفه‌ای مدیران پتروشیمی مشابه سازمان بورس انجام شود.
کیانی، افزود: باید فروش و صادرات محصولات پتروشیمی، تحت نظارت واحد در بازارهای جهانی و باهدف حداکثر درآمد صادراتی، صورت گیرد. در این زمینه احیای شرکت بازرگانی ذیل شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران الزامی است. باید شرکت ملی صنایع پتروشیمی به‌عنوان رگولاتور و تنظیم‌گر بازگشته و اساسنامه جدید در وزارت نفت تدوین شود.
وی، ادامه داد: باید ساختار سهامداری واحدهای پتروشیمی اصلاح شود تا منازعات مختلف در تأمین خوراک و یوتیلیتی بین مجتمع‌ها کاهش یابد.