سازمان ملل متحد در جدیدترین گزارش سالانه خود از سلسله گزارش‌های توسعه انسانی یا Human Development Index و به طور مخفف HDI ، نمره ایران در شاخص توسعه انسانی را برای سال 1402 افزایش داده و به ۰.۷۹۹ واحد رسانده که بهترین عملکرد تاریخ ایران در این شاخص جهانی محسوب می‌شود.

شاخص توسعه انسانی ارقامی از صفر تا یک را دربر می‌گیرد که هرچه این رقم برای یک کشور بیشتر باشد، دلالت بر توسعه‌یافتگی بیشتر آن کشور در حوزه انسانی و ارتقای استاندارد زندگی مردم در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارد.

ایران در گزارش پیشین سازمان ملل نمره ۰.۷۹۳ را در شاخص توسعه انسانی برای سال ۲۰۲۲ (1401) به دست آورده بود اما در گزارش جدید که مربوط به سال ۲۰۲۳ (1402) است نمره بالاتر یعنی ۰.۷۹۹ را کسب کرده است که نشان‌دهنده رشد و بهبود وضعیت توسعه انسانی و سطح استاندارد زندگی مردم در ایران طی این سال است.
به اذعان سازمان ملل متحد، عملکرد ایران در سال 1402 بهترین نمره شاخص توسعه انسانی ایران در طول تاریخ را ثبت کرده است که نتیجه سیاست‌های دولت شهید رئیسی بوده است.

همچنین بخوانید:

سازمان ملل: شتاب شاخص توسعه انسانی در ایران

فاجعه حسن روحانی
سازمان ملل آمار شاخص توسعه انسانی را از سال 1369 اعلام کرده است. طبق این آمار، در این تقریبا 3.5 دهه شاخص توسعه انسانی ایران تقریبا همیشه رو به بهبود بوده، البته به‌جز در دولت حسن روحانی.
از سال 1371 تا 1391 شاخص توسعه انسانی ایران به طور مستمر افزایشی بوده است. در سال 1392 با روی کار آمدن حسن روحانی، برای اولین بار در تاریخ، شاخص توسعه انسانی ایران نسبت به سال قبل نزول کرد. این نزول در سال 1394 (سال برجام) هم مجددا تکرار شد. در ادامه دولت حسن روحانی در سال‌های 1397، 1398 و 1399 برای سه سال متوالی شاخص توسعه انسانی ایران نزولی شد. یعنی وضعیت زندگی مردم سال به سال بدتر شد.
بر اساس گزارش سازمان ملل، شاخص توسعه انسانی ایران در 8 سال دولت حسن روحانی برای 5 سال نزولی بود اما با روی کار آمدن دولت سیزدهم در سال 1400 مجددا وضعیت توسعه انسانی ایران بر مدار رشد و بهبود قرار گرفت و طی 3 سال 1400، 1401 و 1402 سال به سال وضعیت زندگی مردم ارتقا پیدا کرد تا اینکه در سال 1402 به بهترین وضعیت 3.5 دهه اخیر خود رسید.
در بین دولت‌های اخیر، فقط دولت حسن روحانی بوده که شاخص توسعه انسانی ایران را تضعیف کرده است.
ایران در سال 1402 با نمره 799/0در میان ۱۹۳ کشور جهان، رتبه ۷۵ را در رده‌بندی کشورهای جهان از نظر شاخص توسعه انسانی به دست آورده است. به عبارت دیگر توسعه انسانی ایران در سال ۲۰۲۳ از ۱۱۸ کشور جهان بیشتر و از ۷۴ کشور کمتر بوده است.
ایران در رتبه‌بندی جهانی از نظر توسعه انسانی طی سال 1402 دو پله صعود داشته است. ایران در سال 1401 در جایگاه ۷۷ جهان از نظر توسعه انسانی قرار گرفته بود. بر این اساس، ایران در یک قدمی ورود به گروه کشورهای دارای توسعه انسانی بسیار بالا قرار گرفته است.
در گزارش سازمان ملل، کشورهای جهان از نظر میزان شاخص‌های توسعه انسانی به چهار گروه تقسیم‌بندی شده‌اند که عبارتند از کشورهای دارای توسعه انسانی بسیار بالا که 74 کشور را شامل می‌شوند، کشورهای دارای توسعه انسانی بالا که 50 کشور را شامل می‌شوند،‌ کشورهای دارای توسعه انسانی متوسط که 43 کشور را شامل می‌شوند و کشورهای دارای توسعه انسانی پایین که 26 کشور را شامل می‌شوند. ایران در صدر کشورهای دارای توسعه انسانی بالا قرار دارد و با آخرین کشور در گروه نخست یعنی گروه کشورهای دارای توسعه انسانی بسیار بالا تنها یک پله فاصله دارد. اگر دولت سیزدهم ادامه پیدا می‌کرد می‌شد انتظار داشت که ایران در سال 1403 به عضویت کشورهای دارای توسعه انسانی بسیار بالا نیز راه پیدا کند.
کشورها را بر اساس مقدار شاخص توسعه انسانی در چهار بخش دسته‌بندی می‌شوند:

همچنین بخوانید:

آیا دولت‌ها از تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران تبعیت می‌کنند؟

اگر HDI آنها بین ۰.۸ تا یک باشد، سطح توسعه انسانی «بسیار بالا» دسته‌بندی می‌شود؛

اگر HDI آنها بین ۰.۷ تا ۰.۷۹۹ باشد، سطح توسعه انسانی «بالا» دسته‌بندی می‌شود؛

اگر HDI آنها بین ۰.۵۵ تا ۰.۶۹۹ باشد، سطح توسعه انسانی «متوسط» دسته‌بندی می‌شود؛

همچنین بخوانید:

آیا دولت‌ها از تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران تبعیت می‌کنند؟

اگر HDI آنها بین صفر تا ۰.۵۴۹ باشد، سطح توسعه انسانی «پایین» دسته‌بندی می‌شود.

شاخص توسعه انسانی چگونه محاسبه می‌شود
شاخص توسعه انسانی (HDI) آمارهای 1- طول عمر یا امید به زندگی مردم کشور، 2- تحصیلات و وضعیت دانش مردم و 3- اوضاع درآمد مردم یک کشور را می‌سنجد.
این شاخص سه بعد اصلی دارد که هر کدام با نشانگرهایی اندازه‌گیری می‌شوند. این سه بعد اصلی شامل 1- زندگی سالم و طولانی، 2- دانش و تحصیلات مردم و3- سطح زندگی استاندارد است. هر چه مقدار شاخص توسعه انسانی بیشتر باشد، آن کشور از نظر سطح سلامت، تحصیلات و فرصت‌های کسب درآمد توسعه‌یافته‌تر و بهتر است.
زندگی سالم و طولانی توسط شاخص امید به زندگی در بدو تولد اندازه‌گیری می‌شود. این شاخص میانگین عمری که یک نوزاد تازه متولد شده می‌تواند داشته باشد را اندازه‌گیری می‌کند. امید به زندگی در بدو تولد یکی از پرکاربردترین شاخص‌های وضعیت سلامت است. افزایش این شاخص می‌تواند به عوامل متعددی از جمله افزایش استانداردهای زندگی، بهبود شیوه زندگی، آموزش بهتر و دسترسی بیشتر به خدمات بهداشتی با کیفیت نسبت داده شود.

سطح دانش مردم جامعه با دو نشانگر «سال‌های مورد انتظار تحصیل» و «متوسط سال‌های تحصیل» مشخص می‌شود که توسط شاخص تحصیلات اندازه‌گیری می‌شود. نشانگر «سال‌های مورد انتظار تحصیل سطح» تحصیلات آینده یک جمعیت را نشان می‌دهد و تعداد سال‌های تحصیلی است که یک کودک در سن ورود به مدرسه می‌تواند انتظار داشته باشد تا دریافت کند.

نشانگر «متوسط سال‌های تحصیل» میانگین سال‌هایی است که جمعیت یک کشور تحصیلاتشان را به پایان رسانده‌اند و به طور ویژه برای اندازه‌گیری سرمایه انسانی یک کشور استفاده می‌شود.

سطح زندگی استاندارد نیز با شاخص درآمد ناخالص ملی تعیین می‌شود. درآمد ملی مقدار کالا و خدمات تولیدشده توسط ملیت یک کشور (در داخل و خارج کشور) در یک بازه زمانی مشخص (مثلا یک سال) است. حال، اگر مقدار این درآمد ملی را بر جمعیت آن کشور تقسیم کنیم، درآمد ملی سرانه به دست می‌آید. کشورهایی با درآمد ناخالص ملی سرانه بالا، معمولا از کیفیت زندگی بهتری برخوردارند و توانایی بیشتری برای سرمایه‌گذاری در آینده خود دارند. این شاخص به این دلیل ایجاد شده تا معیار ارزیابی توسعه مردم یک کشور و توانمندی‌هایشان باشد، نه فقط میزان رشد اقتصادی آنها. اساس شاخص توسعه انسانی این است که مردم یک کشور قادر به انجام کارهای مطلوب در زندگی هستند یا خیر. به عنوان مثال تغذیه خوب، داشتن سرپناه و سالم بودن، کار کردن، تحصیل، رای دادن و شرکت در رویدادهای اجتماعی.