22:11 - 2025/10/29

زمزمه حذف ارز 28500 در بودجه 1405

در حالی زمزمه حذف ارز 28500 تومانی در بودجه سال آینده شنیده می‌شود که کارشناسان هشدار می‌دهند این تصمیم می‌تواند شوک جدیدی به سفره خانوارها وارد کند.
حمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه در جلسه علنی مجلس شورای اسلامی با اشاره به ناکارآمدی تخصیص ارز ترجیحی در کنترل قیمت کالاهای اساسی گفت: ارز 28500 تومانی برای واردات برنج می‌دهیم تا برنج 60 هزارتومانی به مردم برسد، اما قیمت آن در بازار به 150 هزار تومان رسیده است. هر 1.4 کیلوگرم نهاده باید یک کیلوگرم گوشت مرغ بدهد اما این عدد اکنون به 1.9 کیلوگرم نهاده برای هر کیلوگرم مرغ افزایش یافته است.
با توجه به اینکه معاون ارزی بانک مرکزی اخیراً در نشستی از تثبیت ارز 28500 برای کالاهای اساسی خبر داد و عنوان کرده بود؛ “نرخ 28500 تومانی ارز برای کالاهای اساسی همچنان حفظ خواهد شد و برنامه‌ای برای افزایش آن نداریم، البته ممکن است با سیاست‌های دولت تعدیلات جزئی در برخی کالاها صورت گیرد، اما درمجموع نرخ‌های مرکز مبادله تا پایان سال ثابت خواهد ماند.”،
اما به نظر می‌رسد با توجه به صحبت‌های رئیس سازمان برنامه و بودجه، زمزمه‌های حذف ارز 28500 تومانی در بودجه سال 1405 نیز شنیده می‌شود، بااین‌حال، پیش از هر تصمیمی لازم است مشخص شود؛ آیا واقعاً ارز ترجیحی به هدف خود یعنی کاهش هزینه تولید و مصرف اصابت نمی‌کند؟

حبوبات به دلیل حذف ارز 28500 تومانی با تورم 60 درصدی رکورد زد
رشد سرسام‌آور قیمت حبوبات و اقلام اساسی در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که آثار حذف تدریجی ارز 28500 تومانی نیز در حال نمایان شدن است. طبق گزارش مرکز آمار، نرخ تورم سالانه گروه سبزیجات و حبوبات در تیرماه 1404 به رکورد بی‌سابقه 66 درصد رسیده است. از ابتدای سال تاکنون، قیمت کالاهایی مانند قند، شکر و حبوبات بیش از 50 درصد افزایش یافته و این افزایش، اثر دومینویی بر سایر اقلام نیز داشته است.
بر اساس مصوبه دولت در 12 اردیبهشت 1403 به استناد بند «الف» تبصره 14 قانون بودجه، برخی کالاهای اساسی از جمله شکر، کره، حبوبات، چای، کاغذ و لاستیک از شمول ارز 28500 تومانی خارج شدند. مقایسه این مصوبه با تصمیم مشابه دولت در اردیبهشت 1402 نشان می‌دهد که دامنه حذف ارز ترجیحی از کالاهای اساسی در حال گسترش است. کالاهای یادشده که سهم مهمی در سفره خانوار دارند، اکنون باید با نرخ مبادله‌ای تأمین شوند؛ اقدامی که مستقیماً به افزایش قیمت آن‌ها در بازار منجر شده است،
به این ترتیب، تبعات حذف تدریجی ارز ترجیحی 28500 تومانی بدون نیاز به مقایسه با تجربه ارز 4200 تومانی قابل مشاهده است؛ چراکه آثار آن در رشد شدید قیمت حبوبات، قند و شکر و سایر کالاهای پرمصرف خانوار آشکار شده است.

هم‌اکنون تنها 36 درصد از هزینه‌های مرغ با ارز 28500 تومانی است
بررسی‌های برخی از اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی نیز نشان می‌دهد تنها 36 درصد هزینه تولید مرغ با ارز ترجیحی تأمین می‌شود و بخش عمده نهاده‌ها با نرخ ارز آزاد خریداری می‌شود؛ به همین دلیل، هرگونه نوسان در نرخ آزاد به‌سرعت در قیمت مرغ منعکس می‌گردد. طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، اصابت ارز ترجیحی در تولید دام و طیور محدود است؛ زیرا دام کشور سالانه به حدود 80 میلیون تن خوراک نیاز دارد که فقط 17 درصد آن از طریق سامانه بازارگاه با نرخ ارز ترجیحی تأمین می‌شود و تولیدکنندگان ناچارند مابقی را از بازار آزاد بخرند.
به نظر می‌رسد پیش از تصمیم به حذف نهایی ارز 28500 تومانی در بودجه سال آینده، باید به این پرسش اساسی پاسخ داده شود؛ آیا حذف ارز ترجیحی در شرایط تداوم تورم بالا و تحریم‌های اقتصادی، به‌معنای بازتولید همان خطای سیاستی گذشته نیست؟
اگر ارز ترجیحی به برنج تخصیص داده شده و هم‌اکنون مشاهده می‌شود که قیمت آن تناسبی با نرخ ارز تخصیص داده‌شده نیست، آیا بهتر نیست علت را در زنجیره توزیع و یا سوءاستفاده‌های احتمالی در فرآیند خرید و واردات آن جست‌وجو کرد؟

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد حذف نرخ ترجیحی 28500 تومانی از ابتدای سال 1403 تأثیری مستقیم بر افزایش قیمت کالاهای اساسی داشته است؛ به‌طوری‌که اقلامی نظیر گوشت، مرغ، لبنیات و روغن تا دو برابر رشد قیمت را تجربه کرده‌اند.
حذف ارز 28500 تومانی که طی دو سال گذشته مبنای واردات کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی بود، در ماه‌های اخیر اثر خود را به‌صورت آشکار در بازار نشان داده است. جدول مقایسه قیمت کالاها در بازه زمانی پیش و پس از حذف این ارز نشان می‌دهد که نرخ بسیاری از اقلام خوراکی بین 50 تا 120 درصد افزایش یافته است.

جهش قیمت حبوبات با حذف ارز 28500
در ابتدای سال 1403 با حذف ارز 28500 تومانی، قیمت نهاده‌هایی مانند ذرت، کنجاله سویا و روغن پالم به دلیل تبدیل ارز ترجیحی به نرخ تجاری بازار آزاد، جهش قابل‌توجهی پیدا کرد. به‌عنوان نمونه، قیمت هر کیلوگرم لوبیا قرمز از 118 هزار تومان به 125 هزار تومان رسیده است (رشد 118 درصدی). همچنین قیمت هر کیلو لپه با رشد 118 درصدی از 96 هزار تومان به 230 هزار تومان رسیده است.

جهش در لبنیات و فرآورده‌های دامی
با افزایش نرخ خوراک دام و تبدیل ارز 28500 تومانی به نرخ آزاد، هزینه تمام‌شده تولید شیر، ماست و فرآورده‌های پروتئینی افزایش یافت. بر اساس داده‌های رسمی، قیمت هر کیلوگرم پنیر پاستوریزه 500 گرمی با رشد 64 درصدی از 64 هزار تومان به 150 هزار تومان رسیده است. همچنین هر قالب 100 گرمی کره پاستوریزه نیز با رشد 86 درصدی از 35 به 65 هزار تومان افزایش یافته است.
همچنین قیمت هر کیلوگرم مرغ ماشینی از 89 هزار تومان به 138 هزار تومان افزایش یافته که معادل رشد 55 درصدی است.

افزایش قیمت در بازار روغن و کالاهای پرمصرف
افزایش نرخ ارز در تأمین مواد اولیه صنایع غذایی، به‌ویژه در بخش روغن، اثر چشمگیری بر بازار گذاشته است. به‌طور مثال، روغن مایع 900 گرمی از 63 هزار تومان به 90 هزار تومان رسیده (رشد 43 درصدی) و روغن نباتی جامد یک کیلویی نیز با افزایش 52 درصدی، از 67 هزار تومان به 102 هزار تومان جهش داشته است.
کارشناسان معتقدند حذف ارز 28500 تومانی بدون طراحی سازوکار جبرانی، منجر به افزایش هزینه تولید، رشد تورم مواد غذایی و فشار مضاعف بر دهک‌های پایین درآمدی شده است. به گفته تحلیل‌گران، نرخ 28500 تومانی اگرچه نوعی «یارانه ارزی پنهان» محسوب می‌شد، اما در عمل نقش تعدیل‌کننده در کنترل قیمت کالاهای اساسی را ایفا می‌کرد. اکنون با حذف این نرخ و جایگزینی آن با ارز نیمایی، قیمت تمام‌شده کالاهای وارداتی تا دو برابر افزایش یافته و قدرت خرید خانوارها کاهش محسوسی پیدا کرده است.