20:28 - 2025/06/02

سخنگوی وزارت امورخارجه کشورمان: گام‌هایمان را با توجه به تحرکات بعدی در آژانس تنظیم می‌کنیم

آژانس انرژی اتمی؛ ناظر بی‌طرف یا ابزار فشار؟

رافائل گروسی در ظاهر چهره‌ای میانجی و متمایل به گفت‌وگو معرفی می‌شود؛ سفر او به تهران نیز با همین پیام همراه بود. اما تجربه نشان داده که گزارش‌های او، همواره بستر تشدید فشار بر ایران را فراهم کرده‌اند.
به گزارش فارس، «اگر مشکل آژانس بین‌المللی اتمی با ما فنی بود، این مشکل سال‌ها پیش حل شده بود، درحالی‌که در سفر گروسی هم همانند سفر آمانو فعالیت‌های ضدایرانی گسترده است.» این بخشی از اظهارات فوادایزدی تحلیلگر مسائل آمریکا است.
این اظهارات در حالی است که همزمان با نزدیک شدن به نشست شورای حکام، گفته می‌شود که بار دیگر نام ایران در گزارش مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مطرح شده و گمانه‌ها حاکی از آن است که این گزارش، همانند موارد پیشین، با رویکردی انتقادی نسبت به برنامه هسته‌ای ایران تدوین شده است. تحلیل‌های ارائه شده اینگونه است که به‌رغم سفر اخیر رافائل گروسی به تهران و فضای به ظاهر مثبت دیدارهای او با مقامات ایرانی، نشانه‌ها از استمرار نگاه سیاسی در اسناد آژانس حکایت دارد.
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، رافائل گروسی در سندی که قرار است (دوشنبه ۱۹ خرداد) به شورای حکام ارائه دهد، با صراحت بیشتری به آنچه «مواد اعلام‌نشده» و «فعالیت‌های محرمانه» در سایت‌های هسته‌ای ایران خوانده، اشاره کرده است. این ادعاها که به دهه‌های گذشته بازمی‌گردد، بر مبنای اطلاعاتی صورت گرفته که پیش‌تر نیز از سوی ایران زیر سؤال رفته و فاقد اعتبار فنی شناخته شده‌اند.
در واکنش به این روند، جمهوری اسلامی ایران نسبت به «بهره‌برداری سیاسی» از جایگاه فنی آژانس هشدار داده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، در تماس تلفنی با مدیرکل آژانس تصریح کرده که ایران در برابر هرگونه اقدام نامناسب از سوی طرف‌های اروپایی پاسخ درخور خواهد داد. به گفته کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر خارجه، گزارشی که گروسی تدوین کرده «بدون اجماع» و «با رویکردی سیاسی» تهیه شده است.

ابهام در کارکرد آژانس؛ داوری فنی یا قضاوت سیاسی؟
مهدی نقوی استاد دانشگاه در گفت‌وگو با فارس می‌گوید که نکته محوری در تحلیل این گزارش، نه صرفاً محتوای آن، بلکه شیوه استدلال و منابع مورد استفاده است. گروسی بار دیگر به «منابع اپن‌سورس» و «اطلاعات عناصر ثالث» استناد کرده؛ عباراتی که در ادبیات دیپلماتیک آژانس، معمولاً به اطلاعات ارائه‌شده توسط رژیم صهیونیستی اشاره دارد. اطلاعاتی که نه تنها امکان راستی‌آزمایی مستقل آن‌ها فراهم نیست، بلکه پیش‌تر نیز موجب صدور گزارش‌های جنجالی و غیرقابل استناد شده بود.
فؤاد ایزدی هم تاکید می‌کند که ایران، به‌عنوان عضو معاهده NPT، به تعهدات پادمانی خود پایبند بوده، بازرسان آژانس را پذیرفته و حتی در مواردی همکاری‌هایی فراتر از الزامات قانونی خود انجام داده است. در مقابل، رژیم صهیونیستی که صاحب زرادخانه هسته‌ای است و هیچ‌گونه عضویتی در NPT ندارد، نه تنها از نظارت آژانس مستثنی است، بلکه در تدوین برخی گزارش‌های آن نقش پنهان ایفا می‌کند. همین رویکرد دوگانه، نه فقط اعتماد ایران، بلکه مشروعیت نهاد ناظر را نیز نزد افکار عمومی جهان با تردید مواجه کرده است.

قانون داخلی ایران و مرزهای همکاری
بر اساس قانون «اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها»، دولت ایران موظف است در واکنش به خلف وعده‌های غرب، گام‌هایی برای کاهش سطح همکاری با آژانس بردارد. با این حال، در ماه‌های گذشته، تهران با هدف گشودن مسیر دیپلماتیک و کاستن از فضای تنش، همکاری‌هایی انجام داده که در چارچوب این قانون نیز ضروری نبوده‌اند. اما با تکرار گزارش‌هایی از این دست و بی‌اعتنایی به واقعیات میدانی، این سؤال اکنون با جدیت بیشتری مطرح می‌شود که ادامه چنین همکاری‌هایی چه دستاوردی برای ایران دارد؟

گروسی؛ میانجی دیپلماتیک یا بازیگر بحران‌ساز؟
رافائل گروسی در ظاهر چهره‌ای میانجی و متمایل به گفت‌وگو معرفی می‌شود؛ سفر او به تهران نیز با همین پیام همراه بود. اما تجربه نشان داده که گزارش‌های او، همواره بستر تشدید فشار بر ایران را فراهم کرده‌اند. منابع غیرموثق، تأکید بر مسائل گذشته، نادیده‌گرفتن تعهدات ایجابی ایران، و درنهایت صدور قطعنامه‌هایی که بر مبنای همین گزارش‌ها شکل می‌گیرند، نشان از آن دارد که آژانس، خواسته یا ناخواسته، در زمین سیاست بازی می‌کند.
تحلیل‌گران در تهران معتقدند که گروسی یا تحت فشار قدرت‌های غربی و لابی‌های صهیونیستی قرار دارد، یا در پی ایفای نقشی فراتر از مسئولیت فنی خود است. فارغ از انگیزه شخصی یا سیاسی، آنچه در عمل رخ می‌دهد، از میان رفتن مرز میان داوری بی‌طرفانه و موضع‌گیری هدفمند است.

هشدار درباره تبعات سیاسی شدن آژانس
تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که استفاده ابزاری از آژانس، نه تنها به پیشبرد اهداف کشورهایی خاص منجر نمی‌شود، بلکه در بلندمدت، جایگاه این نهاد را نیز در عرصه بین‌المللی تضعیف می‌کند. چنان‌که اگر کشورهای عضو احساس کنند آژانس به منبع فشار سیاسی و اطلاعات‌سازی تبدیل شده، همکاری‌های خود را محدود یا مشروط خواهند کرد.
جعفری کارشناس مسائل سیاسی اگر قرار است آژانس نقشی در حفظ صلح و امنیت ایفا کند، باید اعتبار فنی خود را بازسازی کند. پرهیز از استناد به منابع مشکوک، دوری از تبعیض در برخورد با اعضا، و تمرکز صرف بر مأموریت نظارتی، تنها راه بازگرداندن اعتماد از دست‌رفته است.

پیامد سفر گروسی؛ آغاز تعامل یا بازتولید بی‌اعتمادی؟
سفر اخیر گروسی به تهران، اگرچه در ظاهر حامل پیام همکاری بود، اما تحولات پس از آن، از تداوم یک الگوی آشنا حکایت دارد: ظاهر دیپلماتیک، محتوای سیاسی. در حالی‌که ایران با حسن‌نیت به گفت‌وگو پرداخت و زمینه‌های همکاری فنی را فراهم ساخت، گزارش جدید نشان داد که آژانس هنوز از زیر سایه فشارهای سیاسی قدرت‌های غربی و رژیم صهیونیستی خارج نشده است.
اظهارات مقام‌های ایرانی، از جمله عراقچی و غریب‌آبادی، همچنین تحلیل‌های ارائه‌شده از سوی کارشناسان مستقل، نشان می‌دهد که رویکرد آژانس به جای گشودن درهای تفاهم، بیش از پیش بر بی‌اعتمادی‌ها می‌افزاید. به گفته کارشناسان مادامی‌که چنین رویکردی حاکم باشد، چشم‌انداز حل اختلافات فنی از مسیر گفت‌وگو، بیش از آن‌که تقویت شود، در سایه تهدیدها و گزارش‌های هدفمند تضعیف خواهد شد.

اصلی‌ترین خطای گروسی
اخیراً رافائل گروسی از تهیه گزارش جامع علیه فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران خبر داده است، به‌عبارت بهتر، مدیرکل آژانس بار دیگر قصد دارد از بستری تحت عنوان شورای حکام آژانس در مسیر تکمیل روند اسنپ‌بک استفاده کند.
به گزارش تسنیم، اخیراً مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با گفتن اینکه تطبیق مواضع متفاوت آمریکا و ایران درباره موضوع غنی‌سازی در ایران غیرممکن نیست، بر نقش بازرسی آژانس در هرگونه توافق احتمالی میان طرفین تأکید کرده است. رافائل گروسی مدعی شده است که بازرسی‌های (فراپادمانی) آژانس باید بخشی از هرگونه توافق نهایی میان تهران واشنگتن درمذاکرات مسقط و رم باشد.
اصلی‌ترین خطای گروسی این است که اصالت را در این معادله به‌جای “رفع تحریم‌های ایران” به “بازرسی‌های فراپادمانی آژانس” می‌دهد، بدیهی است که اصلی‌ترین عامل دفرمه شدن برجام از سال 2018 میلادی تاکنون، خروج یکجانبه واشنگتن از برجام و بی‌تعهدی مطلق اروپاییان در رفع تحریم‌های اقتصادی ایران بوده است.
در چنین شرایطی باید جایگاه “متغیر مستقل” و “متغیر وابسته” در ذهنیت مدیرکل آژانس تغییر کند، بر همین اساس گروسی باید جمله اخیر خود را به این شکل اصلاح کند:”هرگونه بازرسی فراپادمانی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گروی تحقق مطالبات ایران در مذاکرات و رفع واقعی تحریم‌های ایران است.”

آیا اروپایی‌ها مستقل از آمریکا عمل می‌کنند؟
طرف اروپایی طی ماه‌های اخیر تلاش کرده استراتژی مهار حداکثری در رابطه با ایران را در گفت‌وگوها گنجانده و به نوعی از استراتژی مهار حداقلی عبور کند. اما چنین مطالبه وقیحانه‌ای خط قرمز جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.
طی ماه‌های اخیر، متعاقب ورود ترامپ به کاخ سفید شاهد بروز اختلافاتی در دو سوی آتلانتیک بر سر مقولاتی مانند جنگ اوکراین و جنگ تعرفه‌ها هستیم. اگرچه این اختلافات جدی و تا حدودی گسترده ارزیابی می‌شود اما میزان تأثیرگذاری آن‌ها بر همراهی و هم‌افزایی واشنگتن و تروییکای اروپایی در مواجهه با پرونده هسته‌ای ایران جای بسی تأمل و سؤال دارد!
به عبارت بهتر، نمی‌توان لزوماً با استناد به اختلافات و شکاف‌های کنونی موجود میان آمریکا و اروپاییان بر سر مسائل دیگر، رویکرد ماهوی، راهبردی و حقوقی آن‌ها را در قبال مذاکرات هسته‌ای با ایران متناقض یا حتی متفاوت جلوه داد.
رویکرد بازیگران اروپایی در صحنه تعامل یا تقابل با کشورمان بر سر مذاکرات هسته‌ای و مکانیسم ماشه تابعی از منافع این کشورها در منطقه (غرب آسیا) و مناسبات زیربنایی و پیوسته آن‌ها با واشنگتن است.
چندی پیش مکرون رئیس‌جمهور فرانسه اعلام کرده درخصوص مکانیسم ماشه قصد گفت‌وگو با ترامپ را دارد. همین گزاره اعلامی که قبل از برگزاری مذاکرات مسقط شاهد بیان آن از سوی رئیس‌جمهور فرانسه بودیم، به وضوح نشان می‌دهد که اروپاییان با هویت مستقل در گفت‌وگوهای موازی با ایران حضور پیدا نکرده‌اند. نکته مهم‌تر اینکه وزیر خارجه کشورمان نیز بارها در مواضع خود نسبت به انفعال خودخواسته اروپاییان در قبال مذاکرات مسقط ابراز نارضایتی کرده است.
کاملاً مسجل است که آمریکا و تروییکای اروپایی در حال طراحی پازل مشترکی هستند که با دو تاکتیک متفاوت اما در بطن یک راهبرد مشترک در حال شکل‌گیری است.
طرف اروپایی طی ماه‌های اخیر تلاش کرده استراتژی مهار حداکثری در رابطه با ایران را در گفت‌وگوها گنجانده و به نوعی از استراتژی مهار حداقلی عبور کند. اما چنین مطالبه وقیحانه‌ای خط قرمز جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.
دستگاه دیپلماسی و سیاست خارجی کشورمان همواره تأکید کرده بر سر مسئله هسته‌ای براساس سند اولیه یعنی توافق سال 2015 یا برجام وارد گفت‌وگو خواهد شد. مهم‌ترین مسئولیت تیم مذاکره‌کننده در این گفت‌وگوها خنثی‌سازی استراتژی مهار حداکثری غرب بوده و در این خصوص اساساً نباید تفکیک و تمایزی میان بازیگران اروپایی و آمریکا قائل شد.
طرف‌های اروپایی با استناد به توانایی بالقوه خود مبنی بر فعالسازی مکانیسم ماشه شرایط را به‌گونه‌ای جلوه می‌دهند که گویی مذاکرات از نقطه صفر شروع شده و یا باید از نقطه صفر شروع شود و این بار، دامنه موضوعات از مسئله هسته‌ای فراتر رود! این در حالی است که علاوه بر نقض رسمی برجام توسط آمریکا، تروییکای اروپایی نیز در روند رفع تحریم‌های ضدایرانی همین رویکرد را در پیش گرفت و بدعهدی اروپایی‌ها در قبال برجام کمتر از خروج آمریکا از این توافق نبوده است.
بنابراین باید در برهه حساس و سرنوشت‌ساز کنونی مراقب بازی پشت پرده و همسان آمریکا-اروپا (به لحاظ راهبردی و استراتژیک) بود و اجازه نقش‌آفرینی این دو در قالب پلیس خوب و پلیس بد را نداد.

بقائی: گام‌هایمان را با توجه به تحرکات بعدی در آژانس تنظیم می‌کنیم
درهمین خصوص، سخنگوی وزارت امور خارجه امروز درباره نشست آتی شورای حکام آژانس گفت که گام‌هایمان را با توجه به تحرکات بعدی کشورهای اثرگذار در این نهاد تنظیم می‌کنیم.
اسماعیل بقائی روز دوشنبه در نشست هفتگی با خبرنگاران در پاسخ به سؤالی درباره انتشار گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و تهدیدها از سوی اروپا و اقدام متقابل ایران در قبال این رویکرد خصمانه و اینکه آیا تجدیدنظر در همکاری‌های سخاوتمندانه ایران در آژانس در دستورکار است؟ گفت: قطعاً این روش‌ها به نتیجه نمی‌رسد. آزموده را آزمودن خطاست. مدت‌هاست برخی کشورهای غربی از سازمان‌های بین‌المللی و سازوکارهای چندجانبه از جمله آژانس برای پیشبرد اهداف سیاسی سوءاستفاده کردند. وی بیان کرد: این سنت نامیمون در ۲۰ سال گذشته شده است و فقط مختص آژانس هم نیست.
سخنگوی وزارت خارجه عنوان کرد: محتوای گزارش آژانس تکراری و بزرگ‌نمایی برخی موضوعات فنی است و این گزارش تحت نفوذ و فشار تعداد مشخصی از کشورهای اروپایی تدوین شده است. خوشحال نیستیم کشورهای غربی با این شیوه اعتبار یک سازمان بین‌المللی را مخدوش می‌کنند. وی گفت: این برای آژانس زیبنده نیست در معرض چنین فشارهایی قرار بگیرد.
سخنگوی وزارت خارجه با بیان اینکه آژانس و مدیرکل برای این گزارش تحت فشارها بوده است، اظهار داشت: ایران با دقت کنش‌های طرف‌های غربی که از سوی آژانس صورت می‌گیرد در حوزه هسته‌ای را رصد و به نحو مقتضی و متناسب گام‌های خود را تنظیم می‌کند.
بقائی ادامه داد: همیشه توصیه کرده‌ایم کشورهای آژانس از استفاده ابزاری این نهاد برای تأثیرگذاری در همکاری‌های دوجانبه ایران و آژانس خودداری کنند.
بقائی ادامه داد: در نوامبر ۲۰۲۴ این کشورها بدون توجه به سفر گروسی به تهران قطعنامه‌ای را پیشنهاد کردند، ولی این قطعنامه اهداف آنها را محقق نکرد و ایران واکنش‌هایی را اتخاذ کرد. به عنوان عضو مسئول معاهده عدم اشاعه NPT و آژانس فعالیت‌های صلح‌آمیز خود را همواره با آژانس هماهنگ کردیم و آژانس از نظارت بر فعالیت‌های ما برخوردار بوده است. اینکه لغو انتصاب چند نفر محدود که براساس ماده ۹ پادمان جامع صورت گرفته را بزرگ‌نمایی کرده و فعالیت ۱۳۵ بازرس را ذکر نکنید، نشانگر آن است که رویکرد جهت‌دار و مغرضانه است.
وی گفت: گام‌های خود را با توجه به تحرکات بعدی کشورهای اثرگذار در آژانس تنظیم خواهیم کرد. مایل نیستیم که همکاری‌های ما با آژانس تحت تأثیر چنین تحرکاتی قرار بگیرد، ولی گاهی اوقات ناچار هستیم اقدامات خود را صورت دهیم.
وی در پاسخ به سؤالی گفت: ما چون به برنامه هسته‌ای خود و نیت و ماهیت صلح‌آمیز این برنامه مطمئن هستیم و در کلام و عمل ثابت کردیم به سمت تسلیحاتی شدن نخواهیم رفت، در این خصوص موضوع روشن است و گفته‌ایم اقدامات اعتمادساز و شفاف ساز با نظارت آژانس انجام دهیم.
سخنگوی وزارت خارجه گفت: باید برای ما مشخص باشد که به چه نحو تحریم‌های ظالمانه علیه ملت ایران رفع خواهد شد و مطمئن شویم تجارب گذشته تکرار نخواهد شد و در عمل بتوانیم آثار رفع تحریم‌ها را ببینیم.
این دیپلمات ارشد ایرانی در خصوص استفاده از مکانیسم اسنپ بک گفت: طرف‌های مقابل شفاف اطلاع دارند که اگر متوسل به سازوکارهای غیرسازنده متوسل شوند ایران هم حتماً از امکانات و گزینه‌های متقابل و متناسب با آن برخوردار است.
خبرنگاری با بیان اینکه برخی رسانه‌ها به نقل از مقامات آگاه خبر داده‌اند که کاخ سفید دستور توقف تحریم‌های جدید علیه ایران را داده است، نظر بقائی را پرسید که وی گفت: آیا شما باور کرده‌اید؟ وی ادامه داد: آنچه برای ما خیلی روشن است، موضوع خاتمه تحریم‌ها یک عنصر اساسی و بنیادین تشکیل‌دهنده هر تفاهمی با آمریکا خواهد بود و قطعاً هیچ تفاهمی شکل نمی‌گیرد که ما به صورت شفاف و مطمئن شاهد رفع تحریم‌هایی باشیم که تک تک مردم ایران را هدف قرار داده و هدفش جز آزار و فشار بر مردم ایران نیست.
سخنگوی وزارت خارجه بیان کرد: ما در این مدت هیچ چیزی ندیدیم جز تکرار موج تحریم‌ها در آستانه هر دور مذاکراتی. این موضوع برای ما فوق‌العاده مهم است و خیلی فکر نمی‌کنم می‌توانیم به گزارش‌های رسانه‌ای و ادعاها از سوی مقامات آگاه یا ناآگاه توجه کنیم. باید در عمل ببینیم که آیا تغییری در رویکرد آمریکایی‌ها در خصوص تحریم‌ها رخ داده یا نه.
این دیپلمات ارشد ایرانی درباره احتمال تشکیل کنسرسیوم غنی‌سازی در منطقه گفت: کنسرسیوم ایده جدیدی نیست و از چند دهه قبل مطرح بوده و در چند هفته اخیر در رسانه‌ها مطرح شده است.
وی گفت: از این حیث خیلی عجیب نیست که شما از طرف‌های مذاکراتی هم درباره این ایده مطلبی را بشنوید و احیاناً اطلاعاتی که درز پیدا کرده درباره ارائه چنین پیشنهادی را بشنوید. آنچه مهم است این است که ایده کنسرسیوم به هیچ عنوان نمی‌تواند جایگزین غنی‌سازی در داخل ایران باشد.
بقائی تصریح کرد: اگر طرف‌هایی با نیت ایجاد یک روند اشتراکی جهت تهیه سوخت مورد نیاز برای راکتورهای هسته‌ای چنین ابتکاری را مطرح می‌کنند ما استقبال می‌کنیم. در سطح منطقه خیلی از کشورها به دنبال توسعه نیروگاه‌های تولید برق با استفاده از انرژی هسته‌ای هستند و ما استقبال می‌کنیم و برای مشارکت مشکلی نداریم. تأکید ما این است که به هیچ عنوان چنین ابتکاری نمی‌تواند جایگزین غنی‌سازی در داخل ایران باشد.