اظهارات سالهای گذشته برخی چهرههای اصلاحطلب و دیپلماتهای غربگرا درباره بیفایده بودن یا غیرممکن بودن بستن تنگه هرمز، در برابر آنچه که در ۹ ماه اخیر پس از جنگ رخ داد و تحولات واقعی و ارزیابیهای رسمی نهادهای بینالمللی، بیش از گذشته سست بودن سطح تفکر اصلاحطلبان را نشان داد. تنگهای که سیاستمداران اصلاحطلب ترجیح میدادند از ظرفیت راهبردی آن سخنی گفته نشود، اکنون به یکی از اصلیترین موضوعات امنیت انرژی و اقتصاد جهانی تبدیل شده است.
تنگه هرمز؛ اهرمی که برخی در داخل نمیخواستند دیده شود
در سالهای گذشته، هر بار که موضوع استفاده از ظرفیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز برای مقابله با فشارها و تحریمهای آمریکا و متحدانش مطرح میشد، جریان سیاسی اصلاحطلب و غربگرا به جای بررسی ابعاد راهبردی این پیشنهاد، با رویکردی انکارآمیز و گاه تمسخرآمیز با آن برخورد میکرد.
این جریان، در مواردی با تکرار استدلالهایی نظیر «بستن تنگه هرمز به ضرر ایران است»، «چنین اقدامی امکانپذیر نیست»، «ایران در صورت بستن تنگه با واکنش نظامی مواجه میشود» و «این اقدام به نفع آمریکا تمام خواهد شد»، عملاً ظرفیت این آبراه راهبردی را از معادلات بازدارندگی کشور خارج میکرد.
البته باید میان مخالفت با تصمیم به انسداد تنگه، غیرممکن دانستن انسداد و انکار اهمیت راهبردی آن تفاوت قائل شد؛ چراکه هر سه موضع یکسان نیستند. با این حال، مسئله اصلی آن است که آیا تنگه هرمز واقعاً فاقد ظرفیت فشار اقتصادی و ژئوپلیتیکی بود یا آنکه برخی محافل سیاسی، به دلیل ترجیح مسیر دیپلماسی مبتنی بر توافق با غرب، تمایلی به برجسته شدن این ظرفیت نداشتهاند؟
ظریف: نیازی به بستن تنگه هرمز نیست!
یکی از مواضع قابل توجه در این زمینه، اظهارات محمدجواد ظریف، وزیر خارجه دولت روحانی و یار قدیمی مسعود پزشکیان، است. ظریف مردادماه امسال مدعی شد: بسته ماندن طولانیمدت تنگه هرمز اجماع جهانی علیه جمهوری اسلامی ایجاد میکند. بسته ماندن طولانیمدت تنگه هرمز یا استفاده کوتاهمدت از آن میتواند اجماع جهانی، حتی با همراهی چین، علیه ایران ایجاد کند.
ظریف در دوره وزارت خارجه خود هم در واکنش به تحولات خلیج فارس و طرح موضوع بستن تنگه هرمز، اعلام کرده بود که نیازی به بستن تنگه هرمز نیست.
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که پیش از آن، برخی مقامات ارشد جمهوری اسلامی هشدار داده بودند در صورت محروم شدن ایران از منافع اقتصادی و صادرات نفت، امکان استفاده از ظرفیت تنگه هرمز وجود دارد.
ظریف در همان مقطع، ضمن مخالفت با ائتلاف دریایی آمریکا، بر حفظ آزادی کشتیرانی و گفتوگوهای دیپلماتیک تأکید داشت.
در واقع، مسئله اصلی در نقد این رویکرد آن است که آیا میتوان بدون استفاده از ظرفیتهای راهبردی کشور، صرفاً با اتکا به مذاکرات و سازوکارهای دیپلماتیک، دشمنی را که از ابزار تحریم و فشار اقتصادی استفاده میکند، به عقبنشینی وادار کرد؟
تمسخر پیشنهاد بستن تنگه؛ یک اختلاف سیاسی یا انکار قدرت ملی؟
حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان، در مواضع متعدد خود طی سالهای گذشته بر ضرورت استفاده از ظرفیت تنگه هرمز برای مقابله با فشارهای آمریکا و اروپا تأکید کرده است.
در همین زمینه، شریعتمداری در یادداشتی که بازتاب گستردهای در رسانهها داشت، تصریح کرد که هر بار پیشنهاد استفاده از تنگه هرمز به عنوان اهرم مقابله با تحریمها را مطرح کرده، با دو واکنش همسو از خارج و داخل کشور مواجه شده است: عصبانیت مقامات آمریکایی و اروپایی و تمسخر پیشنهاد از سوی برخی مدعیان اصلاحات و غربگرایان.
نکته قابل تأمل آن است که اگر ظرفیت تنگه هرمز واقعاً فاقد اهمیت بود، چرا مقامات آمریکایی و اروپایی در برابر طرح این موضوع چنین واکنشهایی نشان میدادند؟
آیا این واکنشها خود نشانهای از اهمیت راهبردی موضوع نبود؟
استدلال تکراری مخالفان: بستن تنگه به ضرر ایران است!
یکی از استدلالهای پرتکرار مخالفان استفاده از ظرفیت تنگه هرمز، آن بود که ایران نیز از این مسیر برای تجارت و صادرات نفت استفاده میکند و انسداد آن، اقتصاد کشور را متضرر خواهد کرد.
استدلال دیگر، نگرانی از واکنش نظامی آمریکا و متحدانش بود. برخی نیز مدعی بودند چنین اقدامی به زیان چین، مشتری اصلی نفت ایران، تمام خواهد شد و در نتیجه، تهران متحدان خود را نیز از دست خواهد داد.
این استدلالها در سالهای گذشته در محافل سیاسی اصلاحطلب بارها تکرار شدهاند. جالب آن که رسانههای ضدایرانی هم در این زمینه با اصلاحطلبان همسو بودند.
در خرداد ۱۴۰۴ نیز یورونیوز فارسی در گزارشی با عنوان «چرا ایران حتی با وجود درگیری مستقیم با اسرائیل تنگه هرمز را مسدود نخواهد کرد؟» به نقل از برخی تحلیلگران، بر هزینههای اقتصادی و احتمال واکنش نظامی به انسداد تنگه تأکید کرد.
اما این استدلالها یک نکته اساسی را نادیده میگرفتند: قدرت راهبردی یک اهرم، الزاماً به معنای استفاده دائمی از آن نیست؛ بلکه گاهی قابلیت استفاده از آن، به تنهایی میتواند در محاسبات دشمن اثرگذار باشد.
به عبارت دیگر، میان «هزینه داشتن یک اقدام» و «بیاثر بودن آن» تفاوت اساسی وجود دارد.
اعتراف آمریکا به قدرت اقتصادی تنگه هرمز
در سالهای گذشته، مقامات آمریکایی بارها درباره پیامدهای انسداد تنگه هرمز هشدار داده بودند.
بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، انسداد کامل تنگه هرمز میتواند اختلالی بیسابقه در عرضه جهانی نفت ایجاد کند و به افزایش شدید قیمتهای جهانی منجر شود. این گزارش همچنین تصریح میکرد که ایران از ظرفیت نظامی لازم برای مختل کردن تردد در این آبراه برخوردار است و حتی تهدید به اختلال در عبور نفتکشها میتواند بر قیمت نفت اثر بگذارد.
در همان گزارش، اظهارات مقامهای آمریکایی درباره خطوط قرمز واشنگتن در برابر انسداد تنگه نیز نقل شده بود؛ از جمله اینکه آمریکا چنین اقدامی را تحمل نخواهد کرد و برای بازگشایی مسیر اقدام خواهد کرد.
این مواضع به روشنی نشان میدهد که واشنگتن، برخلاف برخی محافل سیاسی داخلی، تنگه هرمز را یک موضوع حاشیهای یا فاقد اهمیت نمیداند.
اعتراف تلخ برای مخالفان داخلی؛ تنگه هرمز، یک سلاح اقتصادی جهانی
در سال ۲۰۲۶، تحولات مربوط به تنگه هرمز بار دیگر اهمیت این آبراه را به موضوعی جهانی تبدیل کرد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در اظهاراتی درباره تلاش ایران برای بسته نگه داشتن تنگه هرمز، آن را به یک «سلاح هستهای اقتصادی» تشبیه کرد که ایران تلاش میکند از آن علیه جهان استفاده کند.
روبیو همچنین مدعی شد ایران با این اقدام، انرژی جهان را به گروگان گرفته است.
صرفنظر از ادبیات سیاسی و تهدیدآمیز وزیر خارجه آمریکا، نکته اصلی در این اظهارات آن است که واشنگتن به صراحت، ظرفیت اقتصادی تنگه هرمز را در حد یک اهرم فوقالعاده قدرتمند ارزیابی کرده است.
اگر تنگه هرمز فاقد اهمیت اقتصادی و راهبردی بود، چرا وزیر خارجه آمریکا آن را به چنین سلاحی تشبیه میکرد؟
این همان پرسشی است که باید از کسانی پرسید که سالها تلاش میکردند ظرفیت راهبردی تنگه هرمز را ناچیز جلوه دهند.
قطر: انسداد هرمز، بحران جهانی انرژی و اقتصاد
اظهارات رسمی قطر نیز از اهمیت این آبراه حکایت دارد وزیر خارجه قطر اخیرا بر غیرقابل جایگزین بودن تنگه هرمز تاکید کرد. وزارت خارجه قطر در ۷ مه ۲۰۲۶، در گزارشی از مواضع نماینده دائم این کشور در سازمان ملل، اعلام کرد که بسته شدن تنگه هرمز موجب اختلال اقتصادی قابل توجه شده و خطر تبدیل تنشهای منطقهای به بحران جهانی را افزایش داده است.
بر اساس این گزارش، حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی نفت و گاز طبیعی مایع با اختلال مواجه شده، زنجیرههای تأمین دچار گسست شدهاند و بیش از ۲۰ هزار دریانورد در دریا گرفتار ماندهاند.
قطر همچنین هشدار داد که این وضعیت امنیت انرژی جهانی، ثبات اقتصادی و شرایط انسانی را تحت تأثیر قرار داده و تهدیدی جدی برای صلح و امنیت بینالمللی است.
این اظهارات از آن جهت اهمیت ویژه دارد که قطر خود یکی از بازیگران مهم بازار جهانی گاز طبیعی مایع است و مستقیماً از اختلال در تردد دریایی و صادرات انرژی تأثیر میپذیرد.
وزارت خارجه قطر در ۲۸ آوریل ۲۰۲۶ نیز اعلام کرد که بسته شدن تنگه هرمز پیامدهای جهانی در حوزه امنیت انرژی، امنیت غذایی و زنجیرههای تأمین دارد.
آژانس بینالمللی انرژی: جایگزینی نفت و گاز هرمز به آسانی امکانپذیر نیست
ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی نیز از اهمیت غیرقابل جایگزین بودن تنگه هرمز حکایت دارد. این آژانس در بررسی آثار اختلال در تردد از تنگه هرمز، اعلام کرده است که توقف جریان گاز طبیعی مایع از این مسیر، شوکی بزرگ به بازار جهانی گاز وارد خواهد کرد.
بر اساس ارزیابی آژانس، اختلال در عبور گاز طبیعی مایع از تنگه میتواند عرضه جهانی این محصول را حدود ۲۰ درصد کاهش دهد؛ حجمی که به دلیل محدودیت ظرفیت سایر صادرکنندگان، در کوتاهمدت قابل جایگزینی نیست.
آژانس همچنین هشدار داده است که چنین اختلالی میتواند موجب افزایش قیمت گاز در آسیا و اروپا، کاهش تولید صنایع انرژیبر و فشار بر امنیت برق کشورهای وابسته به واردات گاز شود. این ارزیابی، ادعای کماهمیت بودن تنگه هرمز را از اساس زیر سؤال میبرد.
آنکتاد: اختلال هرمز، تهدیدی برای رشد اقتصاد جهان
سازمان تجارت و توسعه ملل متحد (آنکتاد) نیز در اول آوریل ۲۰۲۶ هشدار داد که اختلال در تنگه هرمز، آثار خود را در مدت کوتاهی به اقتصاد جهانی منتقل میکند.
این نهاد اعلام کرد که توقف جریان انرژی از این مسیر، افزایش قیمتها، تشدید فشارهای تورمی، افزایش هزینه زندگی و تضعیف تجارت جهانی را به دنبال دارد.
آنکتاد همچنین پیشبینی کرد که رشد تجارت کالایی جهان در سال ۲۰۲۶ به شدت کاهش یابد و فشارهای مالی بر کشورهای در حال توسعه افزایش پیدا کند.
بنابراین، موضوع تنگه هرمز صرفاً یک اختلاف نظامی یا منطقهای نیست؛ بلکه با تورم جهانی، رشد اقتصادی، امنیت غذایی و هزینه زندگی میلیاردها انسان ارتباط مستقیم دارد.
تجربه عملی؛ تنگه هرمز چگونه اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داد؟
ارزیابیهای اقتصادی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، پس از اختلال گسترده در تردد از تنگه هرمز، ابعاد عملی این مسئله را روشنتر کرد. بانک فدرال رزرو دالاس در گزارشی در ۲۰ مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که اختلال در تنگه هرمز، با توجه به حجم عظیم نفت عبوری از این مسیر، از نظر مقیاس با شوکهای نفتی تاریخی قابل مقایسه نیست.
این گزارش تأکید کرد که اختلال بالقوه در حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت، میتواند تأثیری سه تا پنج برابر بزرگتر از برخی شوکهای نفتی گذشته داشته باشد.
همچنین سازمان تجارت و توسعه ملل متحد، در ارزیابی آثار این اختلال، از افزایش فشارهای تورمی و کاهش رشد تجارت جهانی سخن گفت. این تحولات نشان میدهد که تنگه هرمز نه یک شعار سیاسی، بلکه یک واقعیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی است.
هشدارهای اوباما و بلینکن به واشنگتن درباره تنگه هرمز
اوباما رئیسجمهور اسبق آمریکا ضمن انتقاد از جنگ ترامپ علیه ایران گفت: این جنگ به ایران در باره تنگه هرمز «حق وتو» داد.
اوباما گفت: «ایران اکنون در مورد تنگه هرمز — جایی که نفت از آن به بازار جهانی میرود — حق وتو دارد. به همین دلیل است که قیمت نفت بالا رفته است. هیچکس هم منکر این موضوع نیست. به همین دلیل است که قیمت گازوئیل نیز افزایش یافته است. وی بدین ترتیب این وضعیت را با افزایش قیمتها در سراسر اقتصاد مرتبط دانست.
آنتونی بلینکن، وزیر خارجه دولت بایدن، هم در اظهاراتی پیرامون توانمندیهای راهبردی ایران در مدیریت تنگه هرمز، به ناتوانی غرب در برابر این ابزار راهبردی ایران اعتراف کرد. وی اذعان کرد ایران قادر است تا هر زمانی که خودش اراده کند، کشتیها و تردد دریایی در حال عبور از تنگه را در معرض خطر قرار داده و امنیت آن را به چالش بکشد.
مسئله اصلی؛ چه کسی قدرت ایران را کوچک میدید؟
اکنون پرسش مهم این است که چرا برخی سیاستمداران ایرانی، به جای توجه به این ظرفیت راهبردی، بر محدودیتها و هزینههای آن تأکید میکردند؟ آیا این رویکرد ناشی از نگرانیهای واقعی درباره منافع اقتصادی ایران بود یا آنکه بخشی از جریان سیاسی، اساساً با هرگونه تقویت مؤلفههای بازدارندگی و فشار راهبردی کشور مخالف بود؟
در این میان، موضع ظریف در سال ۱۳۹۸ مبنی بر «نیازی به بستن تنگه هرمز نیست» و رویکرد برخی محافل اصلاحطلب در تمسخر پیشنهادهای مربوط به استفاده از این اهرم، نیازمند بازخوانی جدی است.
به ویژه آنکه اکنون مقامهای خارجی و نهادهای بینالمللی، نه تنها اهمیت تنگه هرمز را تأیید میکنند، بلکه از پیامدهای جهانی اختلال در آن سخن میگویند.
تنگه هرمز را نمیتوان از معادلات قدرت ایران حذف کرد
واقعیتهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی نشان میدهد که تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است؛ مسیری که اختلال در آن میتواند قیمت نفت و گاز، تجارت جهانی، تورم و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، انکار ظرفیت راهبردی این آبراه یا تمسخر کسانی که بر اهمیت آن تأکید میکنند، با واقعیتهای امروز جهان سازگار نیست.
البته استفاده از این ظرفیت، نیازمند محاسبه دقیق منافع ملی، هزینهها، حقوق بینالملل و پیامدهای امنیتی است؛ اما تفاوت میان مدیریت هوشمندانه یک اهرم قدرت و انکار اصل وجود آن، تفاوت میان سیاستورزی راهبردی و سادهسازی خطرناک معادلات امنیت ملی است.
تنگه هرمز، نه صرفاً یک مسیر دریایی، بلکه بخشی از جغرافیای قدرت ایران است؛ جغرافیایی که حتی دشمنان کشور نیز اهمیت آن را به رسمیت شناختهاند.
اکنون وقت آن است که کسانی که سالها این ظرفیت را ناچیز میدانستند یا پیشنهاد استفاده از آن را به تمسخر میگرفتند، به این پرسش پاسخ دهند: اگر تنگه هرمز چنین بیاهمیت بود، چرا امروز اقتصاد جهانی، سازمان ملل، قطر و حتی وزیر خارجه آمریکا از پیامدهای انسداد آن سخن میگویند؟