جنگ آمریکا علیه ایران، تنگه هرمز را به کانون منازعه انرژی و مالی جهان تبدیل کرده است. اخذ عوارض یا پذیرش پرداخت‌های غیردلاری در این آبراه، اگرچه به معنای پایان پترودلار نیست، اما نشانه‌ای از افزایش فشار بر نظم دلاری بازار نفت به شمار می‌رود. هم‌زمان، چین به عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران و یکی از اصلی‌ترین واردکنندگان انرژی از مسیر خلیج فارس، می‌تواند از این وضعیت برای تقویت نقش یوان در تجارت انرژی استفاده کند. با وجود تداوم برتری دلار در ذخایر جهانی، سهم آن در ذخایر ارزی کشورها نزولی بوده است و انتظار می‌رود این روند نزولی تشدید شود.
جنگ پنج هفته‌ای آمریکایی-صهیونیستی علیه ایران، تغییری آرام اما قابل توجهی در نحوه پرداخت هزینه نفت در جهان ایجاد می‌کند. این درگیری، کشورها را ملزم به ارزیابی مجدد سیستم پترودلار کرده که برای بیش از پنجاه سال از قدرت مالی آمریکا پشتیبانی کرده است. به باور کارشناسان، با تعیین عوارض مبتنی بر یوان توسط ایران برای ترانزیت نفت از طریق تنگه هرمز، وضعیت دلار به عنوان ارز اصلی معاملات انرژی جهانی تغییر کرد.
قدرت‌یابی پترویوان در برابر پترودلار پس از جنگ ایران

ارزیابی اخیر دویچه بانک نشان داد که درگیری جاری احتمالاً باعث کاهش برتری پترودلار و در عین حال آغازی برای سیستم پترویوان شود. مالیکا ساچدوا، استراتژیست این بانک آلمانی، در یادداشتی توضیح داد که درگیری جاری، سیستم قیمت‌گذاری نفت بر اساس دلار که از دهه ۱۹۷۰ بوده را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. سیستم پترودلار از توافق سال ۱۹۷۴ بین ایالات متحده و کشورهای حوزه خلیج فارس سرچشمه گرفته است که فروش نفت بر اساس دلار و سرمایه‌گذاری مجدد خزانه‌داری ایالات متحده در ازای تأمین امنیت از سوی واشنگتن را برقرار کرد. در دهه‌های اخیر، این سیستم نرخ‌های استقراض پایین را برای مصرف کنندگان آمریکایی و دولت ایالات متحده حفظ کرده است. جنگ فعلی احتمالاً توافق ایجاد شده بین این دو طرف را نقض کند.

تنگه هرمز به دلیل انتقال ۲۰ درصد از محموله‌های نفتی و گاز طبیعی جهان از اهمیت راهبردی برخوردار است. از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، تهران کشتی‌های مرتبط با ایالات متحده و اسرائیل را مسدود و در عین حال دسترسی محدودی به سایر کشتی‌های به شرط پرداخت بهای نفت خام به یوان چین را داده است. براساس گزارش فورچون، «حداقل دو کشتی» هزینه ترانزیت را به یوان پرداخت کرده‌اند. به گفته CNBC، ایران از زمان آغاز درگیری‌ها حداقل ۱۱.۷ میلیون بشکه نفت خام را از طریق این تنگه صادر کرده که همگی به مقصد چین بوده است.

چین قبل از درگیری نیز در حال ذخیره‌سازی نفت بود. به طوری که پکن واردات نفت خام خود را در دو ماه نخست سال در مقایسه با سال قبل ۱۵.۸ درصد افزایش داد. این کشور حدود ۱.۲ میلیارد بشکه ذخایر نفتی دارد که به آن اجازه می‌دهد تا نیازهای نفتی خود را به مدت سه تا چهار ماه تأمین کند. همچنین، جنگ جاری به پکن اجازه می‌دهد تا از ذخایر خود به عنوان منبع راهبردی برای حفظ انعطاف‌پذیری عملیاتی استفاده کند.
پیامدهای شکست راهبردی واشنگتن در جنگ اخیر

این درگیری یک شکست راهبردی برای واشنگتن در منطقه خلیج فارس ایجاد کرده است. ایران کنترل کامل تنگه هرمز را به دست آورده است که به آن اجازه می‌دهد تا در مورد کشتی‌های عبوری از این آبراه تصمیم بگیرد. به باور کارشناسان، شکست ایالات متحده در تضمین امنیت خلیج فارس می‌تواند بنیان‌های پترودلار را از بین ببرد. درگیری کنونی این پتانسیل را دارد که توانایی ایالات متحده در حفاظت امنیتی از زیرساخت‌های خلیج فارس و عملیات دریایی برای حمل‌ونقل بین‌المللی نفت را تضعیف کند. کشورهای خلیج فارس احتمالاً سرمایه‌گذاری در دارایی‌های دلاری خود را کاهش دهند زیرا ضررهای اقتصادی ناشی از خلیج فارس بر ارزش کالاهای آن‌ها تأثیر خواهد گذاشت. ترامپ خود این تغییر را تأیید کرده است. وی در اول آوریل طی یک کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد که ایالات متحده دیگر نیازی به دسترسی تنگه هرمز ندارد.

ایالات متحده در مقایسه با دهه ۱۹۷۰، وابستگی کمتری به نفت خلیج فارس دارد. اکنون، این کشور به عنوان تولیدکننده پیشرو نفت و گاز جهان شناخته می‌شود. همچنین، ایالات متحده در سال ۲۰۲۵، تقریباً ۸۴.۲۶ درصد از نفت خود را از نیمکره غربی وارد کرد که بالاترین میزان از آن منطقه را نشان می‌دهد. در حال حاضر، ایالات متحده ۶ درصد از واردات نفت خام خود را از طریق تنگه هرمز دریافت می‌کند. در مقابل، منابع نفتی خاورمیانه حدود ۶۰ درصد از نیازهای نفتی آسیا را تأمین می‌کنند که تهدیدهای بزرگی را برای کل منطقه ایجاد می‌کند.

قیمت بالای نفت واردکنندگان را مجبور به افزایش تقاضا برای دلار می‌کند. بخش مهمی از فشار قیمتی این وضعیت متوجه اروپا شده است؛ زیرا قیمت گاز طبیعی در اروپا ۳۹ درصد و در بازار ایالات متحده تنها ۳.۵ درصد افزایش را تجربه کرده است. این امر باعث افزایش تقاضا برای دلار و تضعیف یورو می‌شود.
نشانه‌هایی از افول سیستم پترودلار

به باور برخی کارشناسان، باوجود نشانه‌هایی از افول سیستم پترودلار، این ارز جایگاه ذخیره خود را حفظ کرده است. ولکمار باور از کامرزبانک استدلال کرد که سهم منطقه خلیج فارس از صادرات نفت جهانی از ۵۵ درصد در سال ۱۹۸۰ به کمتر از ۳۵ درصد تا سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است و تجارت نیمه‌هادی اکنون از نظر مقیاس با پترودلار رقابت می‌کند. باور نوشت: «بنابراین، برای دلار آمریکا مهم‌تر است که تراشه‌های کامپیوتری با دلار آمریکا معامله شوند تا اینکه نفت منطقه خلیج فارس با دلار آمریکا معامله شود.»

سهم دلار از ذخایر ارزی جهانی در سال ۲۰۲۵ به ۵۶.۷۷ درصد کاهش یافت که پایین‌ترین سطح آن از زمان انتشار داده‌ها از سوی صندوق بین‌المللی پول در سال ۱۹۹۵ است. بانک‌های مرکزی از طریق راهبردهای تهاجمی در حال تنوع بخشیدن به دارایی‌های خود هستند. بانک مرکزی برزیل در سال ۲۰۲۵ دارایی‌های طلای خود را دو برابر کرد و طلا را از ۳.۵۵ درصد به ۷.۱۹ درصد از کل ذخایر افزایش داد، در مقابل سهم دارایی‌های دلاری در ذخایر آن به پایین‌ترین حد خود یعنی ۷۲ درصد کاهش یافت. سایر بانک‌های مرکزی نیز از این روند پیروی می‌کنند و میزان وابستگی خود به دلار آمریکا را کاهش می‌دهند.

سیستم پترودلار تا زمان پایان جنگ به کار خود ادامه خواهد داد. دلار جایگاه خود را به عنوان ارز ذخیره اصلی جهان حفظ می‌کند زیرا بیش از ۵۰ درصد از ذخایر جهانی را تشکیل می‌دهد، در مقابل یوان کمتر از ۲ درصد از کل ذخایر را تشکیل می‌دهد؛ اما مسیر آینده نیز آشکار شده و ساچدوا جنگ را به عنوان دوره آغاز پترویوان توصیف می‌کند. پترودلار هنوز فرو نپاشیده، اما جنگ اخیر نشان داده امنیت انرژی و نظم پولی جهان بیش از گذشته به هم گره خورده‌اند و چین می‌تواند از این شکاف برای تقویت نقش یوان استفاده کند.