اوکراین بندر ماخاچقلعه در ساحل خزر را هدف حمله قرار داده است؛ بندری که یکی از گرههای اصلی تجارت دریایی ایران و روسیه و مسیر ترانسخزری راهگذر شمال ـ جنوب محسوب میشود. اهمیت این مسیر پس از محدود شدن مسیرهای جنوبی ایران بهشدت افزایش یافته و حجم حملونقل دریایی ایران و روسیه در هفتماهه نخست ۲۰۲۶ به حدود ۴.۵ میلیون تن رسیده است. تکرار تعرض اوکراین به منافع مرتبط با ایران در خزر، پس از حمله پیشین به یک کشتی تجاری ایرانی، ضرورت خروج تهران از انفعال و تقویت امنیت این مسیر تجاری را بیشتر کرده است. وقتی مسیر خزر در شرایط محدودیت بنادر جنوبی به یکی از مؤلفههای تابآوری تجاری کشور تبدیل شده است، امنیت آن نیز باید از حاشیه سیاست خارجی ایران خارج و به یک اولویت اقتصادی و راهبردی تبدیل شود.
نیروهای مسلح اوکراین اعلام کردند بامداد ۱۰ سپتامبر بندر تجاری ماخاچقلعه در جمهوری داغستان روسیه را هدف قرار دادهاند. بر اساس اعلام رسمی کییف در محل حمله آتشسوزی رخ داده، اما میزان خسارت هنوز مشخص نیست.
ماخاچقلعه تنها بندر آبعمیق و بدون یخ روسیه در دریای خزر است و در تمام طول سال فعالیت میکند. این بندر علاوه بر جابهجایی نفت و فرآوردههای نفتی، یکی از حلقههای مسیر دریایی میان روسیه و ایران در راهگذر بینالمللی شمال ـ جنوب است. حتی نیروهای مسلح اوکراین نیز در توضیح اهمیت هدف، بر نقش این بندر در اتصال لجستیکی روسیه و ایران تأکید کردهاند.
کییف همچنین مدعی استفاده نظامی از این مسیر میان ایران و روسیه شده است؛ ادعایی که از سوی طرف اوکراینی مطرح شده و جزئیات آن بهطور مستقل تأیید نشده است. با این حال، فارغ از ابعاد نظامی، اهمیت اقتصادی ماخاچقلعه برای تجارت ایران و روسیه در ماههای اخیر به شکل محسوسی افزایش یافته است.
رشد سریع تجارت دریایی ایران و روسیه
بر اساس آمار وزارت حملونقل روسیه، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۸ میلیون تن کالا از شاخه ترانسخزری راهگذر شمال ـ جنوب عبور کرد؛ این رقم تنها در ششماهه نخست ۲۰۲۶ به ۱.۳ میلیون تن رسید. مجموع حملونقل دریایی میان ایران و روسیه نیز از ۲.۸ میلیون تن در کل سال ۲۰۲۵ به حدود ۴.۵ میلیون تن در هفتماهه نخست ۲۰۲۶ افزایش یافته است.
رشد فعالیت بندر ماخاچقلعه نیز قابل توجه بوده است. آمار رسمی این بندر نشان میدهد در هشتماهه نخست ۲۰۲۶ بیش از ۲.۹ میلیون تن کالا در آن جابهجا شده که ۴۲.۵ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل است. بیش از ۲.۰۸ میلیون تن از این رقم به نفت اختصاص داشته و حجم جابهجایی نفت نزدیک به ۵۰ درصد افزایش یافته است.
این ارقام نشان میدهد حمله اخیر تنها متوجه یک تأسیسات محلی روسیه نشده، بلکه یکی از نقاط رو به رشد شبکه حملونقل خزر را هدف قرار داده است؛ شبکهای که ایران نیز یکی از ذینفعان اصلی آن است.
چرا مسیر خزر برای ایران مهمتر شده است؟
اهمیت این مسیر پس از آغاز جنگ ایران و آمریکا و اختلال در مسیرهای جنوبی بیشتر شد. رویترز در ماه مارس گزارش داد با بستهشدن تنگه هرمز، مسیر خزر به امنترین گزینه برای بخشی از تجارت روسیه با ایران تبدیل شده و صادرات غلات روسیه به ایران از بنادر خزر از سر گرفته شده است؛ در حالی که ارسال محموله از بنادر دریای سیاه به مقصد بنادر جنوبی ایران متوقف مانده بود.
ایران از جولای ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ نزدیک به ۶ میلیون تن غلات از روسیه وارد کرده بود که تقریباً دو برابر مدت مشابه سال قبل بود. روسیه نیز در حال افزایش ظرفیت صادراتی خود در خزر است و قرار است پایانه جدیدی با ظرفیت سالانه ۱.۵ میلیون تن در ماخاچقلعه تا سال ۲۰۲۸ وارد مدار شود.
بنابراین در شرایطی که امنیت و ظرفیت بنادر جنوبی ایران تحت فشار قرار گرفته، مسیر روسیه ـ خزر ـ ایران بخشی از کارکرد یک مسیر جایگزین برای تأمین کالاهای اساسی و حفظ تجارت خارجی ایران را بر عهده گرفته است. حمله به زیرساختهای این شبکه، عملاً تفاوتی با آسیب زدن به تابآوری تجاری ایران ندارد.
دومین تعرض در خزر طی کمتر از دو ماه
حمله به ماخاچقلعه نخستین موردی نیست که عملیات اوکراین در خزر مستقیماً با منافع ایران تلاقی پیدا میکند. در ۲۵ جولای یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر هدف حمله قرار گرفت که بر اساس اعلام وزارت امور خارجه ایران، یک ملوان ایرانی کشته و یک نفر دیگر زخمی شد. تهران این اقدام را محکوم کرد و کاردار اوکراین را احضار کرد. عباس عراقچی نیز اعلام کرد این حمله نمیتواند بیپاسخ بماند و خواستار جبران خسارت شد.
چند روز بعد، وزیر خارجه اوکراین در تماس با همتای ایرانی خود گفت حمله به کشتی ایرانی عمدی نبوده و کییف خواهان تشدید تنش نیست. ایران نیز بر لزوم جبران خسارت تأکید کرد. با این حال در اطلاعات علنی منتشرشده پس از آن، اقدام مؤثر دیگری که بتوان آن را افزایش هزینه تعرض به منافع تجاری ایران دانست، مشاهده نشد.
حالا کمتر از دو ماه بعد، عملیات اوکراین به یکی از مهمترین بنادر مسیر تجاری ایران و روسیه رسیده است.
امنیت راهگذر شمال ـ جنوب نباید تنها مسئله روسیه تلقی شود
توسعه راهگذر شمال ـ جنوب زمانی برای ایران ارزش اقتصادی دارد که استمرار فعالیت آن در شرایط بحران نیز قابل اتکا باشد. رشد تجارت از مسیر خزر در ماههای جنگ نشان داده این راهگذر تنها یک پروژه ترانزیتی بلندمدت نیست و میتواند در زمان اختلال مسیرهای جنوبی، بخشی از نیاز واقعی تجارت خارجی ایران را پوشش دهد.
از این منظر، ایران نمیتواند در برابر گسترش ناامنی به این مسیر فقط ناظر باقی بماند. تکرار چنین اقداماتی پس از حمله جولای به کشتی ایرانی نشان میدهد اعتراض دیپلماتیک بدون ایجاد هزینه یا سازوکار بازدارنده کافی نیست. وقتی مسیر خزر در شرایط محدودیت بنادر جنوبی به یکی از مؤلفههای تابآوری تجاری کشور تبدیل شده است، امنیت آن نیز باید از حاشیه سیاست خارجی ایران خارج و به یک اولویت اقتصادی و راهبردی تبدیل شود.
شهریور ۱۷, ۱۴۰۴
شهریور ۲۳, ۱۴۰۵
شهریور ۲۳, ۱۴۰۵
شهریور ۲۳, ۱۴۰۵
شهریور ۲۳, ۱۴۰۵
شهریور ۲۳, ۱۴۰۵
