در شرایطی که ۳۰میلیارد دلار تقاضای خارج از سامانه رسمی برای ارز وجود دارد، هرگونه افزایش نرخ رسمی ارز برای کاهش فاصله ارز رسمی و غیررسمی، منجر به ارائه پیشنهاد بالاتر متقاضیان دلار آزاد و جهش قیمتی دلار غیررسمی می‌شود. به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، اخیراً پرویز خسروشاهی، رئیس‌کل بیمه مرکزی نیز به‌صف افرادی پیوسته است که براین باورند ، نرخ رشد رسمی ارز تأثیری بر نرخ بازار غیررسمی ندارد. وی در یادداشتی با انتقاد از صحبت‌های رئیس سابق سازمان برنامه‌وبودجه در خصوص تأثیر افزایش نرخ ارز رسمی بر نرخ غیررسمی ارز نوشت: «پیشنهاد می‌کنم یکی از دانشجویان ایشان از ایشان سؤال کنند که به‌طور مشخص چرا و با چه مکانیزمی وقتی نرخ ارز مبادله‌ای را بالا می‌برند ، نرخ ارز غیررسمی هم بالا می رود؟».
مکانیزم تأثیر رشد نرخ ارز رسمی بر جهش نرخ غیررسمی چیست؟
استدلال همیشگی افزایش نرخ ارز رسمی این است؛ “وقتی نرخ بالاتری در بازار غیررسمی وجود دارد، طبیعتاً صاحبان ارز (صادرکنندگان) انگیزه‌ای برای عرضه ارز در نرخ پایین‌تر (نرخ رسمی) ندارند و ترجیح می‌دهند که ارزهای خود را در بازار غیررسمی عرضه کنند، بنابراین اگر ما نرخ ارز رسمی را به نرخ ارز غیررسمی نزدیک کنیم، میزان عرضه در بازار غیررسمی افزایش می‌یابد ، اتفاقاً این نرخ پایین می‌آید و بازار ارز به ثبات می‌رسد. ”
اما نکته‌ای که در این تحلیل مورد توجه قرار نمی‌گیرد، این است که جدا از تقاضای رسمی برای واردات، طبق برآوردها، حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیارد دلار تقاضای خارج از سامانه (تقاضای قاچاق) در بازار وجود دارد، در واقع وقتی نرخ رسمی به نرخ غیررسمی نزدیک شود، طبیعتاً صاحبان ارز (صادرکنندگان) به‌دلیل وجود ریسک‌های مختلف، ترجیح می‌دهند ارز خود را در سامانه رسمی عرضه کنند. دراین شرایط متقاضیان ارز خارج از سامانه رسمی، برای تأمین نیاز ارزی خود مجبور به ارائه نرخ بالاتری هستند و به این ترتیب مجدداً نرخ را در بازار غیررسمی بالا می‌برند تا اختلاف ارز غیررسمی با رسمی برای صاحبان ارز، مجدداً معنادار شود و آن‌ها را مجاب به پذیرش ریسک عرضه ارزهای خود در بازار غیررسمی‌کند.
بنابراین تا زمانی که هیچ سازوکار کنترلی برای مدیریت بازار غیررسمی یا به‌عبارت دقیق‌تر قاچاق وجود ندارد، هیچ‌گاه ارز تک‌نرخی در اقتصاد ایران ممکن نخواهد بود، کما اینکه تجربه سال‌های گذشته براین واقعیت صحه می‌گذارد. سیاست‌گذار اقتصادی هرگاه به‌دنبال تک نرخ سازی ارز رفته است، شاید در کوتاه‌مدت توفیق هایی به دست آورده اما در بلندمدت هرگز به این خواسته خود نرسیده است.
تجربه ۹۷، تعمیق نیما (رشد نرخ ارز رسمی) عامل جهش ۱۰۰درصدی نرخ غیررسمی
در سال ۹۶ با مطرح‌شدن انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و کاندیداتوری ترامپ و تهدید او مبنی بر پاره کردن برجام، مبانی تصنعی کاهش تورم و رشد اقتصادی ایجاد شده برمبنای برجام در اواخر سال ۱۳۹۶ و سال ۱۳۹۷ فروریخت. در اواخر سال نرخ دلار ۱۳۹۶ شروع به افزایش کرد، به‌گونه‌ای که در اوایل سال ۱۳۹۷ به حدود ۵۰۰۰ تومان افزایش یافت. دولت برای کنترل بازار ارز، اطلاعیه شمارۀ یک را باهدف یکسان‌سازی نرخ دلار توسط بانک مرکزی در تاریخ ۱۳۹۷/۱/۲۱ منتشر کرد و نرخ رسمی دلار ۳۵۰۰تومانی را به ۴۲۰۰ تومان افزایش داد تا تقریباً دلار را در ۴۲۰۰ تومان تک‌نرخی کند.