بانک جهانی در گزارش جدید خود از وضعیت فقر در ایران، اعلام کرد در حالی که در ۸ سال دولت حسن روحانی حدود ۱۳ میلیون نفر به تعداد فقرا اضافه شدند اما در ۳ سال دولت شهید رئیسی ۱۰ میلیون نفر از زیر خط فقر خارج شدند.
بر اساس آمار بانک جهانی بر مبنای محاسبه فقر مطلق بر پایه درآمد روزانه ۸.۳ دلار برای هر نفر (بر اساس شاخص برابری قدرت خرید به قیمت ثابت سال ۲۰۲۱) در سال ۱۳۹۱ جمعیت زیر خط فقر در ایران ۲۹.۶ میلیون نفر معادل ۳۷.۲ درصد کل جمعیت کشور بود؛ اما از سال ۱۳۹۲ با شروع دولت حسن روحانی سال به سال بر جمعیت فقرا افزوده شد به طوری که در سال ۱۳۹۹ جمعیت زیر خط فقر به ۴۲.۵ میلیون نفر معادل ۴۸.۴ درصد جمعیت کشور رسید.
منظور از خط فقر ۸.۳ دلار طبق تعریف بانک جهانی، حداقل میزان پولی است که مردم در کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا برای تأمین نیازهای اساسی روزانه خود، ازجمله غذا، پوشاک، سرپناه، مراقبت‌های بهداشتی، آموزش و غیره نیاز دارند.
طبق گزارش بانک جهانی، از سال ۱۴۰۰ ورق فقر در ایران برگشت و با آغاز دولت سیزدهم سال به سال از تعداد فقرا کاسته شد به طوری که محاسبات این نهاد بین‌المللی نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۲ جمعیت زیر خط فقر (بر پایه درآمد ۸.۳ دلار در روز) به ۳۲.۷ میلیون نفر معادل ۳۶ درصد جمعیت کشور رسید.
بنابراین تعداد فقرا در دولت شهید رئیسی حدود ۱۰ میلیون نفر کاسته شد و درصد جمعیت زیر خط فقر هم ۱۲ واحد درصد کمتر شد.

علت کاهش شدید فقر در دولت سیزدهم به روایت بانک جهانی
در متن گزارش بانک جهانی آمده است:‌

همچنین بخوانید:

اعتراف به انضباط پولی و مالی دولت سیزدهم

از نظر تاریخی، پرداخت‌های نقدی حمایت قوی از رفاه فقرا را فراهم کرده است، البته با هزینه مالی قابل توجه. مجموعه‌ای از ابتکارات اخیر، ازجمله حذف تدریجی یارانه نرخ ارز و تجمیع یارانه‌های نقدی، با هدف بهبود کارایی و پایداری سیاست‌های اجتماعی انجام شده است. در حالی که ارزش واقعی یارانه‌های نقدی به تدریج با تورم کاهش یافته است، تعدادی از طرح‌های افزایشی به کاهش فقر کمک کرده‌اند. اولین بسته کمکی در طول همه‌گیری کووید-۱۹ ارائه شد و به ۸۷ درصد از جمعیت رسید. در سال ۲۰۲۲، یارانه‌های نقدی برای جبران حذف نرخ ارز «ترجیحی» و کمک به کاهش خسارات رفاهی احتمالی افزایش یافت. دولت در سپتامبر ۲۰۲۳ (شهریور ۱۴۰۲) یارانه‌ها را تعدیل کرد و کوپن‌های الکترونیکی «طرح کالا برگ» به طور ویژه برای گروه‌های کم‌درآمد توزیع کرد.

همچنین بخوانید:

نا‌کارآمدی خود را پُشت کلیدواژه «ناترازی» پنهان نکنید

در ابتدا پیش‌بینی می‌شد که این طرح فقط سه دهک اول درآمدی را پوشش دهد، اما تقریباً ۷۵ درصد از جمعیت از آن بهره‌مند می‌شوند. در فوریه ۲۰۲۴، (بهمن ۱۴۰۲) دولت همچنین طرح موقت «فجرانه» را معرفی کرد که مبلغ طرح کالا برگ را افزایش می‌داد. با این حال، کسری‌های مداوم ۴.۵ درصدی در طول دوره پیش‌بینی به این معنی است که فضای مالی دولت برای ارائه کمک‌های بیشتر از طریق انتقال‌های اضطراری محدود است.

برآورد بانک جهانی از وضعیت فعلی فقر در ایران
در گزارش بانک جهانی درباره چشم‌انداز فقر در کشور در شرایط فعلی اینطور آمده است: پیش‌بینی می‌شود رشد تولید ناخالص داخلی ایران در میان‌مدت به شدت کاهش یابد که دلیل آن انقباض بخش نفت و تقاضای جهانی ضعیف‌تر است. درگیری اخیر انتظارات تورمی را تشدید کرده و باعث کاهش بیشتر ارزش پول شده و تورم را در چهار ماه اول سال جاری به ۳۹.۵ درصد (سالانه) رسانده است که ناشی از تورم ۴۲.۹ درصدی قیمت مواد غذایی بوده است.
بخش خدمات که بیش از نیمی از نیروی کار را در استخدام خود دارد، تحت تأثیر اختلالات ارتباطی ناشی از جنگ و پس از جنگ قرار گرفته است. انتظار می‌رود ترکیب انقباض تولید ناخالص داخلی و افزایش قیمت‌ها، ۲.۵ میلیون نفر را در سال ۲۰۲۵ به فقر بکشاند. پیش‌بینی می‌شود سهم جمعیتی که زیر خط فقر بر پایه درآمد روزانه ۸.۴ دلار برای هر نفر (بر اساس شاخص برابری قدرت خرید به قیمت ثابت سال ۲۰۲۱) زندگی می‌کنند، از ۳۳.۲ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۳۵.۴ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یابد. پیش‌بینی می‌شود فقر در سال ۲۰۲۶ به ۳۸.۸ درصد افزایش یابد و ۳ میلیون نفر دیگر را به فقر بکشاند. کسانی که زیر خط فقر یا نزدیک به آن زندگی می‌کنند، به‌ویژه در برابر رکود اقتصادی آسیب‌پذیر هستند. خانوارهای آسیب‌پذیر بیشتر زن هستند، تحصیلات کمتر از دبیرستان دارند و در مناطق روستایی زندگی می‌کنند.
کمبود فزاینده انرژی و آب منجر به جیره‌بندی و اختلال در فعالیت‌های اقتصادی شده است. کمبود آب، ناشی از خشکسالی‌های مکرر، تغییرات اقلیمی و مدیریت غیربهینه منابع، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی را تخلیه کرده و باعث فرونشست شدید زمین شده است که زیرساخت‌ها و بهره‌وری بلندمدت را تهدید می‌کند. میزان بارندگی از سال ۲۰۲۴ تاکنون ۴۰ درصد کاهش یافته است. افزایش کمبود آب به‌ویژه بر معیشت خانوارهایی که به کشاورزی متکی هستند، تأثیر می‌گذارد و فشار مهاجرت از روستا به شهر و تقاضای متناظر برای خدمات شهری را افزایش می‌دهد.

روش‌شناسی آمار فقر بانک جهانی
بانک جهانی نرخ فقر را بر سه مبنای درآمدی محاسبه می‌کند:

همچنین بخوانید:

نا‌کارآمدی خود را پُشت کلیدواژه «ناترازی» پنهان نکنید

۱- خط فقر شدید بین‌المللی: درآمد روزانه کمتر از ۳ دلار
ارزش ۳ دلار خط فقر معمول کشورهای کم‌درآمد است که حداقل مقدار پولی است که مردم در کشورهای کم‌درآمد برای تأمین نیازهای اساسی روزانه خود، ازجمله غذا، پوشاک و سرپناه، نیاز دارند. سهم جمعیتی که با کمتر از ۳ دلار در روز زندگی می‌کنند، اولین شاخصی است که بانک جهانی در شاخص‌های چشم‌انداز گسترده خود برای ایجاد جهانی که در آن فقر شدید وجود دارد، ردیابی می‌کند. خط فقر شدید فعلی بر اساس برابری قدرت خرید ۲۰۲۱، ۳ دلار در روز تعیین شده است که نشان‌دهنده میانگین خط فقر موجود در ۱۵ کشور از فقیرترین کشورهای رتبه‌بندی شده بر اساس مصرف سرانه است.

۲- خط فقر با درآمد متوسط رو به پایین: درآمد روزانه کمتر از ۴.۲ دلار
ارزش ۴.۲ دلار، خط فقر معمول کشورهای با درآمد متوسط رو به پایین است که حداقل میزان پولی است که مردم در کشورهای با درآمد متوسط رو به پایین برای تأمین نیازهای اساسی روزانه خود، ازجمله غذا، پوشاک، سرپناه، مراقبت‌های بهداشتی، آموزش و غیره نیاز دارند.

۳- خط فقر با درآمد متوسط رو به بالا: درآمد روزانه کمتر از ۸.۳ دلار
ارزش ۸.۳ دلار، خط فقر معمول کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا است که حداقل میزان پولی است که مردم در کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا برای تأمین نیازهای اساسی روزانه خود، ازجمله غذا، پوشاک، سرپناه، مراقبت‌های بهداشتی، آموزش و غیره نیاز دارند.

بانک جهانی در توضیح نحوه محاسبه نرخ فقر اینطور توضیح داده است: مقایسه‌های بین‌المللی برآوردهای فقر، مشکلات مفهومی و عملی را به دنبال دارد. کشورها تعاریف متفاوتی از فقر دارند و مقایسه‌های مداوم بین کشورها می‌تواند دشوار باشد. خطوط فقر محلی در کشورهای ثروتمند که در آنها از استانداردهای سخاوتمندانه‌تری استفاده می‌شود، معمولاً قدرت خرید بالاتری نسبت به کشورهای فقیر دارند.
از زمان گزارش توسعه جهانی ۱۹۹۰، بانک جهانی قصد داشته است که یک استاندارد مشترک را در اندازه‌گیری فقر شدید اعمال کند که با معنای فقر در فقیرترین کشورهای جهان مرتبط باشد. رفاه مردم ساکن در کشورهای مختلف را می‌توان با تعدیل تفاوت‌ها در قدرت خرید ارزها، در یک مقیاس مشترک اندازه‌گیری کرد.
استاندارد رایج ۱ دلار در روز که با قیمت‌های بین‌المللی ۱۹۸۵ اندازه‌گیری و با استفاده از برابری قدرت خرید (PPP) با ارز محلی تعدیل می‌شود، برای گزارش توسعه جهانی ۱۹۹۰ انتخاب شد زیرا در آن زمان، نمونه‌ای از خطوط فقر در کشورهای کم‌درآمد بود. با تغییر تفاوت‌ها در هزینه زندگی در سراسر جهان، خط فقر بین‌المللی باید به صورت دوره‌ای با استفاده از داده‌های قیمت PPP جدید به‌روزرسانی شود تا این تغییرات را منعکس کند.
آخرین تغییر در سپتامبر ۲۰۲۲ بود، زمانی که ما با استفاده از برابری قدرت خرید سال ۲۰۲۱ مبلغ ۳ دلار را به عنوان خط فقر بین‌المللی پذیرفتیم. معیارهای فقر مبتنی بر خطوط فقر بین‌المللی تلاش می‌کنند تا ارزش واقعی خط فقر را در بین کشورها ثابت نگه دارند، همانطور که هنگام مقایسه در طول زمان انجام می‌شود.
خط فقر ۴.۲۰ دلاری از خطوط فقر ملی رایج در کشورهایی که به عنوان درآمد متوسط رو به پایین طبقه‌بندی می‌شوند، گرفته شده است.
خط فقر ۸.۳ دلاری از خطوط فقر ملی رایج در کشورهایی که به عنوان درآمد متوسط رو به بالا طبقه‌بندی می‌شوند، گرفته شده است.
نسخه‌های اولیه شاخص‌های توسعه جهانی از برابری قدرت خرید جداول جهانی برای تبدیل مقادیر به ارز محلی به قدرت خرید معادل اندازه‌گیری شده به دلار آمریکا استفاده کردند. نسخه‌های بعدی از تخمین‌های برابری قدرت خرید مصرف سال‌های ۱۹۹۳، ۲۰۰۵ و ۲۰۲۱ که توسط بانک جهانی تهیه شده بود، استفاده کردند.
خط فقر شدید فعلی ۳ دلار در روز بر اساس برابری قدرت خرید سال ۲۰۲۱ تعیین شده است که نشان‌دهنده میانگین خطوط فقر موجود در ۱۵ کشور از فقیرترین کشورهای رتبه‌بندی شده بر اساس مصرف سرانه است.
خط فقر جدید، همان استاندارد فقر شدید – خط فقر رایج فقیرترین کشورهای جهان – را حفظ می‌کند، اما آن را با استفاده از آخرین اطلاعات مربوط به هزینه زندگی در کشورهای در حال توسعه به‌روزرسانی می‌کند.
درنتیجه بازنگری در نرخ‌های مبادله برابری قدرت خرید، نرخ فقر برای کشورهای مختلف را نمی‌توان با نرخ‌های فقر گزارش شده در نسخه‌های قبلی مقایسه کرد.
نسبت سرشماری فقر در ۸.۳۰ دلار در روز به درصد جمعیتی اشاره دارد که مصرف یا درآمد روزانه آنها کمتر از ۸.۳۰ دلار در روز است (با توجه به تفاوت‌های برابری قدرت خرید در بین کشورها تعدیل شده است). ۸.۳۰ دلار خط فقر رایج کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا است.