اهتمام کشور برای خودکفایی تولید بذر

بذر به عنوان نخستین حلقه در زنجیره امنیت غذایی شناخته می‌شود، ایران پس از سال‌ها وابستگی به واردات بذر، اکنون در مسیر خودکفایی گام بر می‌دارد. کاهش واردات بذرهای هیبریدی، توسعه تولید بذر گندم و تمرکز بر محصولات استراتژیک، از نشانه‌های این تحول است، البته نشانه‌های افت تولید گندم در سال جاری، زنگ هشداری برای سیاست‌گذاران است که در کنار حمایت از تولید داخل منابع واردات را نیز تأمین کنند.
تولید محصولات کشاورزی در ایران به مرز ۱۳۰ میلیون تن در سال رسیده و هدف‌گذاری برای رسیدن به ۱۶۰ میلیون تن در افق امنیت غذایی کشور، نشان از یک مسیر صعودی و پرشتاب دارد. در این میان، صادرات بیش از ۹ میلیون تن محصولات کشاورزی به بیش از ۶۰ کشور جهان که ارزآوری ۸ میلیارد دلاری را به همراه داشته، فقط بخشی از این دستاورد بزرگ ملی است اما در پس این آمارهای درخشان، یکی از عوامل کلیدی و بنیادین این رشد، به توسعه و خودکفایی در تولید بذر به عنوان هسته اولیه زنجیره تأمین کشاورزی بازمی‌گردد.

در سال‌های گذشته، وابستگی بالا به واردات بذور، به‌ویژه انواع هیبریدی در محصولات سبزی و صیفی، هزینه سنگینی را بر اقتصاد کشاورزی تحمیل کرده بود. میزان واردات این بذرها در برخی سال‌ها به بیش از ۲۰۰ میلیون دلار می‌رسید؛ عددی که با توجه به نوسانات ارزی، چالش‌های تحریم و وابستگی فنی به شرکت‌های خارجی، ریسک‌های جدی برای استمرار تولید داخلی ایجاد کرده بود.

با این حال ایران طی سه سال اخیر، با تکیه بر ظرفیت‌های پژوهشی و همراهی تدریجی بخش خصوصی، روندی تازه در مسیر کاهش این وابستگی آغاز کرده است؛ مسیری که اکنون کشور را در موقعیت رقابتی‌تری در منطقه قرار داده است.
گندم؛ نقطه قوتی که امسال آسیب دید

خودکفایی در بذر گندم، یکی از موفق‌ترین تجربیات این سال‌ها بود. هم‌اکنون حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن بذر گندم در کشور کشت می‌شود که ثمره آن تولید نزدیک به ۱۶ میلیون تن گندم در سال گذشته بوده اما باید توجه داشت که این روند پایدار نیست؛ چراکه امسال نشانه‌هایی از افت تولید گندم در برخی استان‌ها به دلیل خشکسالی، کمبود منابع آبی و کاهش سطح زیرکشت مشاهده می‌شود. همین امر زنگ خطر را برای تأمین امنیت غذایی کشور به صدا درآورده است.

در چنین شرایطی، وزارت جهاد کشاورزی باید هم‌زمان دو اقدام کلیدی را در دستور کار قرار دهد. نخست باید حمایت مؤثر و عملی از تولید داخلی گندم از طریق تأمین نهاده، قیمت‌گذاری منصفانه و تضمین خرید انجام دهد و دوم نیز زیرساخت‌های واردات به‌ویژه از نظر منابع مالی را آماده‌سازی کند تا در صورت بروز کمبود، بازار داخلی با بحران مواجه نشود.
جهش تدریجی در بذور هیبریدی

در کنار محصولات استراتژیکی چون گندم، دانه‌های روغنی و پنبه، یکی از حوزه‌هایی که ایران طی سال‌های گذشته با وابستگی جدی در آن مواجه بود، تولید بذور هیبریدی سبزی و صیفی‌جات است. این بذرها عمدتاً از خارج وارد می‌شدند و در برخی سال‌ها، هزینه واردات آن‌ها به ۲۰۰ میلیون دلار می‌رسید اما با تلاش‌هایی که در سال‌های اخیر صورت گرفته، میزان واردات این بذور به حدود ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار کاهش یافته است.

تمرکز بر تولید داخلی بذر چهار محصول مهم شامل خیار، گوجه‌فرنگی، فلفل و کاهو، گامی قابل توجه در جهت کاهش وابستگی و حفظ ثبات در زنجیره تأمین مواد غذایی است. با وجود این، تولید بذر هیبرید همچنان با چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت، ضعف در تجاری‌سازی و نبود حمایت بلندمدت از پژوهشگران مواجه است که باید مورد توجه قرار گیرد.
ظرفیت داخلی در مقابل واردات ناپایدار

یکی از ملاحظات مهم در حوزه بذر، آن است که هرگونه وقفه در واردات، می‌تواند به تولید محصولات حساس از جمله صیفی‌جات لطمه بزند؛ محصولاتی مانند خیار و گوجه‌فرنگی که ایران در صادرات آن‌ها در زمره رتبه‌های برتر جهانی قرار دارد. وابستگی بیش از ۹۰ درصدی به واردات بذر این محصولات، ریسک بزرگی برای پایداری تولید به شمار می‌رود و باید با سیاست‌گذاری بلندمدت و نگاه توسعه‌محور، این گلوگاه استراتژیک را از میان برداشت.
فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو

کاهش وابستگی به بذر وارداتی نه فقط موجب صرفه‌جویی ارزی، بلکه عامل مهمی در افزایش استقلال کشاورزی کشور است. با این حال، دستیابی به خودکفایی کامل، نیازمند سرمایه‌گذاری پیوسته در بخش تحقیق و توسعه، اتصال واقعی میان پژوهش و بازار و تعریف مشوق‌های اقتصادی برای بخش خصوصی است. نباید فراموش کرد که بسیاری از بذرهای وارداتی، حاصل فرایندهای پیچیده ژنتیکی و چند ساله هستند و جایگزینی آن‌ها نیازمند زمان و منابع قابل توجه است.
بذر؛ کلید آینده کشاورزی ایران

کشاورزی ایران امروز، با آنکه توانسته در تولید برخی بذرها به موفقیت‌هایی برسد، همچنان در آستانه یک انتخاب بزرگ قرار دارد؛ یا باید با سیاست‌های متوازن، راه خودکفایی بذر را ادامه داده و تقویت کند یا با تداوم غفلت، خطر بازگشت وابستگی را بپذیرد. در این میان، نقش دولت در تأمین منابع و ثبات‌بخشی به سیاست‌ها، نقشی تعیین‌کننده است. بذر، فقط یک نهاده نیست، بلکه بنیان امنیت غذایی و ریشه استقلال کشاورزی است که بدون آن، هیچ برنامه‌ای برای جهش تولید یا توسعه صادرات، دوام نخواهد داشت.