انتظار تحول از بانی مشکلات گمرک

۶ ماه از وعده وزیر اقتصاد دولت پزشکیان مبنی بر ۳ روزه کرده ترخیص کالاها از گمرکات می‌گذرد، اما این وعده نیز همچون سایر وعده‌های این دولت، به باد فراموشی سپرده شده است.
به نظر می‌رسد با تداوم مدیریت فعلی گمرک که سال‌ها است در دولت‌های اصلاح‌طلب در جایگاه‌های اصلی گمرکات کشور حضور دارد، انتظار تحول در امور گمرکی کشور، بیجا است.
علی مدنی‌زاده اگر در ارتقای امور گمرکی ایران به استانداردهای جهانی جدی است، چاره‌ای جز تغییر رئیس گمرک ندارد وگرنه در حالی که فرود عسگری خودش از مسببان وضعیت گمرک در یک دهه اخیر است، انتظار تحول از او بی‌فایده است.
مردادماه امسال وزیر اقتصاد در برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری رسانه ملی گفت «می‌خواهیم متوسط ترخیص کالا را به ۳ روز برسانیم.» مدنی‌زاده اظهار داشت یک برنامه جدی داریم که موضوع تخصیص ارز را حل کنیم تا مانع ترخیص کالا از گمرک نباشد. پس از آن مجدداً سیدعلی مدنی‌زاده در حاشیه نشست شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی گفت بخش‌های اقتصادی دولت برای مقابله با شوک‌های اقتصادی طرح‌هایی را آماده کرده که یکی از آنها، اجرا و عملیاتی کردن وعده کاهش زمان ترخیص کالا به سه روز است.
حالا ۶ ماه از وعده وزیر اقتصاد می‌گذرد اما رئیس اتاق بازرگانی ایران می‌گوید آن وعده هنوز محقق نشده و ترخیص کالا از گمرک ماه‌ها طول می‌کشد.

بهانه دیگرتان چیست؟

تا قبل از حذف ارز ۲۸۵۰۰ تومانی و یکسان‌سازی نرخ ارز، یکی از مهمترین بهانه‌های گمرک برای توجیه طولانی شدن زمان ترخیص کالا از گمرک، وجود ارز چند نرخی و صف‌های طولانی تخصیص ارز ۲۸۵۰۰ و ارز تجاری بود. استدلال این بود که به واسطه رانت زیاد نرخ ارز، صف‌های طولانی برای دریافت ارز وجود دارد و همچنین فرآیند تخصیص ارز کُند بوده که همین عامل در کاهش سرعت ترخیص کالا از گمرک نقش اساسی بازی می‌کند. اما از میانه دی‌ماه سال جاری که سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز انجام شد بر اساس وعده‌های مسئولان اقتصادی دولت، طبیعتاً با کاهش صف تخصیص ارز باید سرعت ترخیص بالا می‌رفت اما فعالان اقتصادی و تجار می‌گویند به رغم تغییر سیاست ارزی دولت، همچنان فرآیند ترخیص بدون تغییر و طولانی است.

هزینه‌های هنگفتی که گمرک به مردم تحمیل می‌کند

به گفته کارشناسان و فعالان اقتصادی، طولانی شدن فرآیند ترخیص کالا و درنهایت رسوب آنها در گمرکات کشور تبعات زیادی برای اقتصاد ایران دارد. بسیاری از فعالان و بازرگانان در حالی کالای خود را وارد کشور می‌کنند که به دلیل ماندن چند روز، چند هفته و بعضاً چند ماه در گمرکات باید مبالغ قابل توجهی را به عنوان هزینه دموراژ، هزینه حمل،‌ خدمات بندری و گمرکی بپردازند که درنهایت باعث می‌شود قیمت تمام‌شده برای مصرف‌کننده کالا افزایش یابد این اتفاق علاوه بر تأخیر در تأمین مواد اولیه و تجهیزات، منجر به فاسد شدن برخی از کالاها نیز می‌شود که درنهایت هر دو به چرخه تولید ملی ضربه می‌زند.
اما این‌ها همه داستان نیست، زمانی که فرآیند ترخیص کالا به کُندی انجام شود، برخی از فعالان اقتصادی به‌ویژه در ایامی همچون سه ماه پایانی سال که خریدهای عید نوروز انجام می‌شود، دیگر منتظر دولت و مرزهای رسمی و تشریفات طولانی و بروکراسی پیچیده گمرکات نمی‌مانند و کالای خود را از طریق مبادی قاچاق کالا وارد کشور می‌کنند، موضوعی که علاوه بر کوتاه شدن دست دولت از حقوق ورودی و عوارض و درآمد مالیاتی، ضرر و زیان زیادی هم به بخش مولد اقتصاد وارد می‌کند. همچنین طولانی شدن فرآیند ترخیص کالا با ایجاد احساس کمبود کالا در بازار، منجر به جهش قیمتی آن کالاها در بازار نیز می‌شود که هزینه همه آنها را باید مصرف‌کننده از جیب خود بدهد.

ترخیص کالا در ایران ۲۰ برابر طولانی‌تر از ترکیه

زمان ترخیص کالا از دهه‌ها قبل در ایران طولانی، زمان‌بر و فرسایشی بوده، موضوعی که در افزایش هزینه مصرف‌کننده کالا، ایجاد کمبودهای مقطعی در برخی کالاها و ترغیب تجار و فعالان اقتصادی به واردات از مسیرهای غیررسمی و قاچاق کالا نقش بسیار موثری دارد. بر اساس گزارش نماگرهای تجارت فرامرزی بانک جهانی، در سال ۲۰۲۰ در حالی زمان انطباق اسناد صادرات و واردات در ترکیه به ترتیب ۴ و ۲ ساعت بوده، این اعداد برای ایران به ترتیب ۳۳ و ۴۰ ساعت بوده است. همچنین در حالی که زمان انطباق فیزیکی مرزی برای ترکیه در صادرات ۴ و در واردات ۷ ساعت بوده، این اعداد برای ایران به ترتیب ۱۰۱ و ۱۴۱ ساعت بوده است. به عبارتی، زمان ترخیص و صادرات کالا در گمرکات ایران بعضاً ۲۰ تا ۲۵ برابر طولانی‌تر از کشور ترکیه است.

ناتوانی رئیس گمرک در اجرای سیاست تسهیل

گرچه ترخیص کالا از گمرکات کشور یک مشکل قدیمی است، اما کارشناسان اقتصادی معتقدند با تغییر سیاست ارزی و کاهش صف واردات، اگر مدیران کارآمد دارای ایده و برنامه عملیاتی برای این نهاد دولتی انتخاب شود، سیاست تسهیل ترخیص کالا از گمرکات می‌تواند زمان واردات کالا در ایران را به شدت کاهش داده و در جلوگیری از حس کمبود و همچنین جلوگیری از قاچاق نقش برجسته‌ای می‌تواند داشته باشد.
فعالان اقتصادی معتقدند رئیس فعلی گمرک عملکرد نامطلوبی داشته و تغییر در ریل‌گذاری گمرکات کشور بسیار ضروری است. دوم اسفند صمد حسن‌زاده رئیس اتاق ایران در نخستین کارگروه بخش خصوصی ستاد مرکزی با قاچاق کالا و ارز گفت: «در جریان جنگ ۱۲ روزه بالغ بر ۸۵ درصد کالاهای موجود در گمرک ترخیص شد و هیچ اتفاق ناگواری برای صاحبان کالا و دستگاه‌های اجرایی و نظارتی رخ نداد. ولی در شرایط عادی ترخیص یک کالا در پیچ‌وخم قوانین، ماه‌ها طول می‌کشد. پس متوجه شدیم که می‌توانیم شرایط را تسهیل کرده و فرآیندها را سرعت ببخشیم.»