وابستگی گسترده نیروگاه‌های ایران به گاز طبیعی، در کنار محدودیت تأمین سوخت‌های جایگزین و رشد مصرف فصلی، به یکی از چالش‌های امنیت انرژی تبدیل شده است. مصطفی رجبی مشهدی، سرپرست معاونت برق و انرژی وزارت نیرو، با اشاره به وابستگی بالای نیروگاه‌های حرارتی به گاز، نسبت به احتمال بروز محدودیت تأمین برق در زمستان در صورت تداوم کسری سوخت هشدار داده است. حدود ۸۶ درصد از برق تولیدی در کشور وابسته به گاز است و محدودیت در شبکه گاز می‌تواند ظرفیت تولید برق، هزینه‌های اقتصادی و پایداری انرژی صنایع را تحت تأثیر قرار دهد. بررسی شاخص‌های صنعت برق نشان می‌دهد تنوع پایین سبد سوخت، راندمان نیروگاه‌ها و محدودیت تأمین سوخت جایگزین یا پشتیبان، تاب‌آوری شبکه برق را در برابر اختلال‌های سوختی کاهش داده است. ساختار تولید برق ایران طی سال‌های گذشته بر توسعه نیروگاه‌های حرارتی و اتکای گسترده به گاز طبیعی شکل گرفته است؛ مدلی که در دوره وفور منابع گازی، مزیت اقتصادی ایجاد کرد اما به تدریج وابستگی میان دو زیرساخت حیاتی برق و گاز را افزایش داد.
این وابستگی در شرایط فعلی اهمیت بیشتری یافته است. مصطفی رجبی مشهدی، سرپرست معاونت برق و انرژی وزارت نیرو، با اشاره به سهم بالای نیروگاه‌های حرارتی در تولید برق کشور، اعلام کرده است که در صورت تداوم محدودیت تأمین گاز، احتمال اعمال محدودیت در تأمین برق در فصل زمستان وجود دارد. اکنون حدود ۸۶ درصد تولید برق کشور به گاز طبیعی وابسته است. در فصل سرد سال، افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری، همراه با تشدید ناترازی گاز، تأمین سوخت نیروگاه‌ها را با محدودیت مواجه می‌کند. این وضعیت در شرایطی رخ می‌دهد که حمله به تأسیسات انرژی، از جمله زیرساخت‌های میدان گازی پارس جنوبی، به کاهش ظرفیت تولید گاز منجر شد؛ به‌گونه‌ای که حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از تولید روزانه گاز کشور از دست رفت. این کاهش عرضه، فشار بر شبکه گاز را افزایش داده و ریسک محدودیت سوخت نیروگاه‌ها را تشدید کرده است. تجربه محدودیت‌های برق در زمستان‌های اخیر نیز نشان داده است که وابستگی بالای تولید برق به گاز طبیعی، در دوره‌های کمبود سوخت می‌تواند پایداری شبکه را با چالش مواجه کند.
به همین دلیل، افزایش ظرفیت تولید به تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده پایداری برق باشد و مدیریت ریسک‌های تأمین سوخت نیز اهمیت زیادی دارد. پایین بودن راندمان متوسط نیروگاه‌های حرارتی، تمرکز بالای سبد سوخت نیروگاهی و محدودیت ذخایر سوخت جایگزین، از جمله عواملی است که تاب‌آوری شبکه برق ایران را تحت فشار قرار می‌دهد.
وابستگی ۸۶ درصدی برق به گاز، ریسک تمرکز انرژی را افزایش داده است
بررسی داده‌های صنعت برق نشان می‌دهد که حدود ۸۶ درصد از تولید برق ایران به گاز طبیعی وابسته است. بخش عمده تولید برق کشور (بیش از ۹۰ درصد در سال‌های اخیر) توسط نیروگاه‌های حرارتی انجام شده است و میزان مصرف سوخت این نیروگاه‌ها به حدود ۹۵.۳ میلیارد مترمکعب معادل گاز طبیعی رسیده است.
این سطح بالای وابستگی باعث شده است که مزیت برخورداری از منابع گسترده گازی، به تدریج به یکی از نقاط آسیب‌پذیری ساختار انرژی کشور تبدیل شود. در شرایطی که میانگین سهم گاز طبیعی در تولید برق جهان حدود ۲۳ درصد برآورد می‌شود، سهم قابل توجه گاز در تولید برق ایران نشان‌دهنده محدودیت تنوع در سبد سوخت نیروگاهی است.
برای درک بهتر میزان تمرکز سبد تولید برق ایران، مقایسه آن با کشورهایی که از منابع گسترده سوخت‌های فسیلی، به‌ویژه گاز طبیعی، برخوردار هستند می‌تواند تصویر روشن‌تری از میزان تنوع یا وابستگی ایجاد کند. در این میان، ایالات متحده آمریکا به دلیل برخورداری از ذخایر قابل توجه گاز طبیعی، توسعه گسترده نیروگاه‌های حرارتی و در عین حال بهره‌مندی از ترکیبی متنوع از منابع تولید برق، به‌عنوان نمونه مقایسه‌ای انتخاب شده است. این مقایسه با هدف بررسی تفاوت در ساختار سبد تولید برق و میزان وابستگی هر کشور به منابع سوختی مختلف انجام شده است و صرفاً بر تفاوت در نحوه ترکیب منابع تولید و مدیریت تنوع انرژی تمرکز دارد.
اگرچه گاز طبیعی در هر دو کشور سهم مهمی در تولید برق دارد، اما سهم آن در سبد تولید برق ایران بسیار متمرکزتر است. در مقابل، سبد تولید برق آمریکا شامل ترکیبی از گاز طبیعی، زغال‌سنگ، انرژی هسته‌ای، انرژی‌های تجدیدپذیر و سایر منابع است که وابستگی تولید برق به یک حامل انرژی خاص را کاهش می‌دهد. این تفاوت در ساختار تولید، یکی از عوامل مهم در ارزیابی تاب‌آوری شبکه برق در برابر اختلال‌های تأمین سوخت محسوب می‌شود.
همچنین بیش از ۱۱۰ نیروگاه از مجموع حدود ۱۴۰ نیروگاه بزرگ کشور به شبکه گاز وابسته هستند. از این رو، در زمان بروز محدودیت یا کاهش عرضه گاز، امکان جایگزینی سریع سوخت برای تمامی واحدهای نیروگاهی وجود ندارد و این وابستگی می‌تواند بر پایداری تولید برق اثرگذار باشد.
در فصل سرد سال، افزایش مصرف گاز در بخش‌های خانگی و تجاری، موجب شکل‌گیری کسری روزانه حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در شبکه گاز می‌شود. در چنین شرایطی، به دلیل اولویت تأمین گاز بخش خانگی، نیروگاه‌ها با محدودیت دریافت گاز مواجه شده و ناچار به استفاده از سوخت‌های مایع مانند نفت‌گاز و نفت‌کوره می‌شوند.
در سال ۱۴۰۴، سهم سوخت مایع در نیروگاه‌های حرارتی به حدود ۲۱.۸ درصد رسید. همچنین ارزش کل سوخت مصرفی نیروگاه‌ها حدود ۴۲.۴۸۱ میلیارد دلار برآورد شد که حدود ۱۰ میلیارد دلار از این رقم مربوط به سوخت مایع بوده است. این ارقام نشان می‌دهد سوخت‌های جایگزین، اگرچه در شرایط کمبود گاز نقش یک عامل پشتیبان و ضربه‌گیر را ایفا می‌کنند، اما به دلیل هزینه‌های بالاتر و محدودیت‌های مربوط به تأمین و انتقال، نمی‌توانند جایگزینی پایدار برای گاز طبیعی باشند. ظرفیت ذخیره نفت‌گاز نیروگاهی نیز حدود ۳.۵ میلیارد لیتر برآورد شده است که در صورت قطع کامل تأمین گاز، بسته به شرایط فصلی و میزان بار مصرف، امکان تداوم تولید برق را برای حدود ۲۰ تا ۴۰ روز فراهم می‌کند. این میزان ذخیره برای مدیریت بحران‌های کوتاه‌مدت ضروری است، اما در برابر اختلال‌های طولانی‌مدت در تأمین گاز، پاسخگوی نیاز نیروگاه‌ها نخواهد بود.

محمدفاضل نصیری

همچنین بخوانید:

کاهش حاشیه اطمینان، چالش تاب‌آوری شبکه برق ایران