روسیه با داشتن بزرگترین ذخایر گاز طبیعی و ششمین ذخایر بزرگ نفت جهان، یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت و گاز در دنیا است. این کشور پس از عربستان و آمریکا، سومین تأمین‌ کننده بزرگ نفت و مهم ‌ترین تأمین ‌کننده گاز طبیعی در سطح جهان است. حمله روسیه به اوکراین موجب تغییرات عمده ‌ای در بازار نفت و گاز شده است. قیمت نفت برنت به سرعت از ۹۳ دلار به ۱۲۴ دلار در هر بشکه افزایش یافت. در بازار گاز نیز، حمله روسیه موجب تسریع روند رشد قیمت ‌ها و شکستن رکوردهای جدید شد. این تحولات فرصت‌ های ویژه ‌ای را برای کشورهایی مانند ایران که دارای منابع نفت و گاز هستند و به صادرات این محصولات مشغول‌اند، ایجاد کرده است.

نقش روسیه در بازار نفت
بر اساس جدیدترین آمار منتشر شده توسط شرکت BP، روسیه دارای ذخایر نفتی تقریبا ۱۰۷ میلیارد بشکه است و روزانه حدود ۱۱ میلیون بشکه نفت تولید می ‌کند. بخش عمده‌ ای از این نفت به بازارهای جهانی صادر می‌ شود و مصرف روزانه نفت خام داخلی این کشور حدود ۳.۳ میلیون بشکه است. تولید، مصرف و صادرات نفت روسیه طی سال‌ های گذشته روندی نسبتا ثابت داشته است. حداکثر تولید این کشور در سال ۲۰۱۹ معادل ۱۱.۷ میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که مصرف نفت داخلی روسیه در همان سال به حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز رسیده بود. همچنین بالاترین میزان صادرات نفت روسیه مربوط به سال ۲۰۱۷ و معادل ۸.۹۸ میلیون بشکه در روز بوده است.

صادرات نفت روسیه
نکته ‌ای که در مورد روسیه و درگیری‌ های این کشور با اوکراین و واکنش‌ های دیگر کشورها به آن مطرح است، بحث حذف نفت این کشور از بازارهای جهانی و نقش روسیه در این بازار خواهد بود. همان‌طور که در نمودار فوق نیز مشخص است، بعد از سال ۲۰۱۵، سهم روسیه از تجارت جهانی نفت از ۱۳ درصد به ۹.۹ درصد در سال ۲۰۲۳ کاهش پیدا کرده است. اما همچنان نتایج نشان دهنده آن است که روسیه سهم حدود ۱۰ درصدی از بازار نفت جهان را در اختیار دارد و به نظر می‌ رسد حذف این کشور بتواند شوک بزرگی به بازار جهانی نفت اعمال کند.

اثرات حذف نفت روسیه از بازار نفت
مطابق با آمار صادرات نفت روسیه از ۸.۴ میلیون بشکه در روز طی سال ۲۰۱۵ با کاهش به ۶.۷ میلیون بشکه در روز طی سال ۲۰۲۳ رسید. این مقدار معادل ۹.۹ درصد از تجارت جهانی نفت است. در صورت ادامه خرید نفت از روسیه توسط چین و هند، ۱.۷ میلیون بشکه از صادرات روسیه باقی می ‌ماند و ۵ میلیون بشکه به دلیل اعمال تحریم‌ های شدید بر نفت صادراتی روسیه متوقف خواهد شد. از ۵ میلیون بشکه باقی مانده، ۳.۵ میلیون بشکه به اروپا و ۱.۵ میلیون بشکه به سایر مناطق اختصاص دارد که پس از حذف نفت روسیه از بازار باید با سایر عرضه‌ ها جایگزین شود.
کشورهای تولیدکننده نفت با استفاده از ظرفیت مازاد خود می ‌توانند بخشی از این خلا را جبران کنند. طبق آمار BP، در صورتی که تمامی کشورها جز روسیه در حداکثر ظرفیت خود نفت صادر کنند، ۲.۶ میلیون بشکه ظرفیت مازاد وجود خواهد داشت که می ‌تواند به جبران کاهش صادرات روسیه کمک کند. اما مسائل سیاسی مانند بازگشت ایران به برجام و محدودیت‌ های صادرات نفت در بلندمدت وجود دارد.
گزارش آکسفورد انرژی پیش ‌بینی می‌ کند که بخشی از این خلا در کوتاه‌ مدت از طریق افزایش تولید ایران، کشورهای غیر اوپک و ذخایر استراتژیک قابل جبران است، اما در بلندمدت این امر ممکن نیست. به طور کلی، جبران تحریم نفت روسیه در کوتاه ‌مدت ممکن است، ولی در بلندمدت با ملاحظات سیاسی و اقتصادی پیچیده‌ ای روبرو خواهد بود.

فرصت ‌ها برای ایران در بازار نفت
با توجه به اینکه ایران یکی از کشورهای صادرکننده نفت است که در سال‌ های اخیر با تحریم‌ ها روبرو بوده، حذف یکی از بزرگ ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان مانند روسیه از بازار نفت می ‌تواند فرصت‌ های قابل توجهی از جنبه‌ های سیاسی و اقتصادی برای ایران فراهم کند. این فرصت‌ ها می ‌توانند در راستای توافقات بازگشت به برجام و همچنین در زمینه فروش نفت و سوآپ نفتی برای ایران مؤثر واقع شوند که در ادامه به آن اشاره شده است:
مهم‌ترین فرصت برای ایران در این زمینه، سوآپ نفت با روسیه است. ایران پیش ‌تر تجربه سوآپ نفت با قزاقستان را بین سال ‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۹ داشته که طبق آمارهای ترازنامه هیدروکربوری، حداکثر حجم سوآپ ۱۳۱ هزار بشکه در روز بود. نفت وارداتی از قزاقستان از طریق پایانه نکا به پالایشگاه ‌های تهران و تبریز تحویل می ‌شد و در عوض، معادل آن به شرکای قزاقستانی در خلیج فارس تحویل می ‌گشت. این روند پس از مدتی متوقف شد، اما شرایط کنونی برای روسیه، امکان استفاده از ساختارهای قبلی را فراهم می ‌آورد. با توجه به این شرایط، پیش ‌بینی می ‌شود که ایران بتواند ظرفیت سوآپ نفت از روسیه را تا ۳۵۰ هزار بشکه در روز گسترش دهد. در این صورت، نفت از روسیه از طریق پایانه نکا دریافت و به پالایشگاه ‌های تهران، اراک و تبریز تحویل خواهد شد و در عوض، نفت به شرکای روسی در خلیج فارس تحویل داده می‌ شود. با توجه به ظرفیت پالایشگاه‌ های تهران (۲۵۰ هزار بشکه در روز)، اراک (۲۵۰ هزار بشکه در روز) و تبریز (۱۱۰ هزار بشکه در روز)، امکان افزایش ظرفیت سوآپ نفت با روسیه به ۶۱۰ هزار بشکه در روز وجود دارد.
فرصتی دیگر برای ایران واردات نفت از روسیه و تأمین خوراک پالایشگاه‌ های کوچک کشور (مینی‌ریفاینری‌ها) است. این پالایشگاه‌ ها در تأمین خوراک با مشکلاتی مواجه هستند و ظرفیت مجموعی آن ‌ها حدود یک میلیون بشکه در روز است. به نظر می‌ رسد واردات نفت از روسیه و تأمین خوراک این پالایشگاه‌ ها، به ویژه در مناطق غربی و شمال‌ غربی کشور، یکی دیگر از فرصت‌ های موجود برای ایران باشد.
ایران با داشتن ۱۶۰.۱۲ میلیارد بشکه نفت درجا، چهارمین دارنده نفت جهان پس از ونزوئلا، عربستان و کانادا محسوب می‌ شود. همچنین ۳۲.۵ تریلیون مترمکعب از ذخایر گازی قابل استحصال که سهمی معادل ۱۷.۳ درصد از ذخایر قابل استحصال جهان است در اختیار ایران قرار دارد.
مجموع ذخایر هیدروکربوری مایع ایران معادل ۱۵۵.۶۳ میلیارد بشکه است که ۷۱ درصد آن در خشکی و ۲۹ درصد در دریا قرار دارد. همچنین ذخایر گاز تا این تاریخ ۳۲.۵ تریلیون مترمکعب است که ۳۹ درصد آن در مناطق خشکی و ۶۱ درصد در مناطق دریایی موجود است.
در مجموع ۷۳ میدان نفت و گاز در ایران وجود دارد که شامل ۳۶ میدان نفتی و ۳۷ میدان گازی می‌ شود. براساس آخرین آمار وزارت نفت، ۴۵ درصد از میادین نفتی و ۷۷ درصد از میادین گازی هنوز توسعه نیافته ‌اند.

شرکت ‌های فعال در بخش نفت و گاز
شرکت ‌های تولیدی کشور در بخش بالادستی نفت و گاز به دو بخش عمده مناطق خشکی و مناطق دریایی، تقسیم می‌ شوند؛ شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب به ‌عنوان بزرگ ‌ترین تولیدکننده نفت خشکی ایران شناخته می ‌شود. این شرکت از زمان حفر نخستین چاه نفتی در منطقه غرب آسیا در مسجد سلیمان در سال ۱۲۸۷ هجری شمسی، مشغول به فعالیت بوده و مسئولیت بیش از ۵۰ مخزن هیدروکربوری بزرگ و کوچک را در وسعتی بیش از ۴۰۰ هزار کیلومتر مربع در استان خوزستان و برخی مناطق استان‌ های فارس، کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر بر عهده دارد.
شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب دارای پنج شرکت زیرمجموعه شامل شرکت بهره ‌برداری نفت و گاز کارون، شرکت بهره‌ برداری نفت و گاز مارون، شرکت بهره ‌برداری نفت و گاز آغاجاری، شرکت بهره ‌برداری نفت و گاز گچساران و شرکت بهره ‌برداری نفت و گاز مسجد سلیمان است. همچنین، شرکت نفت مناطق مرکزی ایران و شرکت نفت فلات قاره ایران نیز از دیگر شرکت ‌های فعال در این زمینه هستند که مسئولیت تولید و بهره ‌برداری از منابع هیدروکربوری کشور را بر عهده دارند.
شرکت نفت فلات قاره مسئولیت بهره ‌برداری و توسعه میدان‌ های نفتی و گازی را در ۶ منطقه عملیاتی به مساحت ۱۲۰۰ کیلومتر در خلیج فارس و دریای عمان بر عهده دارد. این شرکت به عنوان یکی از بزرگ ‌ترین تولیدکنندگان نفت دریایی در جهان، نتیجه ادغام پنج شرکت منحل ‌شده شامل نفت ایران و ایتالیا (سیریپ)، نفت ایران و پان آمریکن (ایپاک)، نفت لاوان (لاپکو)، نفت بین ‌المللی دریایی ایران (ایمینوکو) و شرکت نفت سوفیران است. مناطق عملیاتی شرکت نفت فلات قاره ایران شامل منطقه عملیاتی بهرگان، خارک، لاوان، سیری، قشم و کیش می ‌شود.
شرکت نفت و گاز پارس نیز در حال توسعه لایه نفتی میدان پارس جنوبی که شامل چهار لایه B، A۱، A۲ و C در نواحی مشترک بین ایران و قطر و داخل ایران است.
منابع گاز خشکی توسط شرکت ملی مناطق نفت ‌خیز جنوب، شرکت نفت مناطق مرکزی، شرکت بهره‌ برداری نفت و گاز زاگرس جنوبی، شرکت بهره ‌برداری نفت و گاز غرب، شرکت بهره‌ برداری نفت و گاز شرق و شرکت نفت فلات قاره، کشف و استخراج می ‌شود. گاز تولیدی این شرکت‌ ها از منابعی مانند گاز‌های همراه میادین نفتی و سازند‌های گازی شامل سازند‌های ژوراسیک مسجدسلیمان، لب سفید، مارون خامی، بنگستان و زیلایی تأمین می ‌شود.
دو شرکت نفت و گاز پارس و نفت فلات قاره نیز مسئولیت تولید گاز از منابع دریایی را بر عهده دارند؛ شرکت نفت و گاز پارس مسئول توسعه تمامی فاز‌های میدان گازی پارس جنوبی و میدان گازی پارس شمالی در آب‌ های خلیج فارس است. این میدان یکی از بزرگ‌ ترین میدان‌ های گازی مستقل در جهان است که دارای ذخیره گاز ۱۴ تریلیون مترمکعب و ۱۸ میلیارد بشکه میعانات گازی است. میدان پارس جنوبی حدود ۷.۵ درصد از کل گاز دنیا و نزدیک به نیمی از ذخایر گاز کشور را تشکیل می ‌دهد که بنادر عسلویه و تنبک به عنوان منطقه ساحلی برای ایجاد تأسیسات خشکی و توسعه آن انتخاب شده‌ اند.
شرکت نفت فلات قاره نیز مسؤول تولید گاز از سازند گازی سلمان، میدان گازی لاوان و سرخون و همچنین میادین گازی در دست توسعه یا برنامه ‌ریزی شده شامل کیش، فرزاد الف، فرزاد ب (بلوک فارسی)، آرش، فارور الف و ب و سازند‌های گازی میادین سلمان، بهرگانسر، بلال، رشادت، اسفند، فروز ب، فروز آ، تندر و ایران دهر است.
این روند صعودی، انعکاسی از سیاست ‌های موفقیت ‌آمیز ایران در بازاریابی و حفظ سهم خود در بازارهای استراتژیک به شمار می ‌رود. صادرات نفت ایران در ماه‌ های اکتبر و نوامبر ۲۰۲۴ به دلیل تنش ‌های منطقه ‌ای و کاهش تقاضای داخلی، روندی کاهشی داشت. تنش ‌های ایجاد شده در خاورمیانه، که باعث افزایش ریسک تجاری در منطقه شد، به ‌طور مستقیم بر میزان صادرات نفت تاثیر گذاشت. به ‌ویژه در نوامبر، صادرات ایران به چین که بزرگ ‌ترین خریدار نفت ایران محسوب می ‌شود، به ۱.۳۱میلیون بشکه در روز رسید. این رقم، کاهش چشمگیری نسبت به اکتبر نشان داد و بر ضرورت مدیریت بهتر روابط و کاهش موانع تجاری تاکید داشت. به عبارت ساده ‌تر، این افت، نه‌ تنها یک هشدار بود، بلکه انگیزه‌ ای شد برای اتخاذ سیاست‌ های اصلاحی برای بازگشت به مسیر رشد. اما در نیمه دوم دسامبر سال گذشته میلادی، با کاهش موانع موجود، ایران توانست فروش خود را افزایش دهد. این رشد نه‌ تنها بازتابی از تلاش‌ های مدیریتی و دیپلماتیک، بلکه نشان‌دهنده توانایی این کشور در سازگاری با شرایط پیچیده بازار بود. استفاده هوشمندانه از فرصت‌ های ایجاد شده، ایران را قادر ساخت تا جایگاه خود را در عرصه بین ‌المللی به‌ سرعت احیا کند. در ماه نوامبر ۲۰۲۴، صادرات نفت ایران به حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز رسید. این رقم، که نشان‌دهنده افزایشی ۳۰۹هزار‌بشکه‌ای نسبت به ماه اکتبر بود، بازتاب تلاش ‌های ایران در جبران افت صادرات ماه‌ های گذشته بود. با‌ این‌ حال، این موفقیت کوتاه ‌مدت با چالش‌ هایی مانند کاهش تقاضای منطقه‌ ای و تاثیر تحولات سیاسی مواجه شد. به ‌رغم این رشد، پایان نوامبر و آغاز دسامبر با روند کاهشی همراه بود. این مساله به کاهش موقت تقاضا، تغییرات بازار و حساسیت‌ های سیاسی مربوط می ‌شد که ایران را در موقعیت دشواری قرار داد. اما، بازگشت قدرتمند در نیمه دوم دسامبر نشان داد که ایران توانایی بهبود شرایط و حفظ سهم بازار را دارد.