ایران با ذخایر قطعی ۳.۳ و احتمالی ۴.۵۲ میلیارد تن سنگ‌آهن، برای تحقق هدف تولید ۵۵ میلیون تن فولاد خام در سال ۱۴۰۴، نیازمند ۱۶۲ میلیون تن استخراج سالانه است. اما روند استخراج سنگ‌آهن در سال‌های اخیر به نحوی بوده است که بر اساس پیش‌بینی‌ها کمتر از نیمی از هدف‌گذاری تولید فولاد در سال جاری محقق خواهد شد و انتظار می‌رود تا کمتر از ۲ دهه آتی، ذخایر سنگ‌آهن کشور نیز به اتمام برسد. «توسعه اکتشافات»، «ارتقای فناوری استخراج و فرآوری»، «افزایش بازیافت» و «بازنگری در سیاست تولید فولاد» برای صنعت فولاد کشور ضروری است.
سنگ‌آهن کانسنگی است که ۵ درصد از پوسته زمین را تشکیل می‌دهد. امروزه ۹۸ درصد از سنگ‌آهن استخراج شده جهان در فولادسازی مورد استفاده قرار می‌گیرد که موجب مصرف بالای ۲ میلیارد تن سنگ‌آهن در جهان شده است و همچنین ۲۵ درصد از هزینه‌های این صنعت نیز مربوط به بهای سنگ‌آهن است.
همواره بخشی از سنگ‌آهن استخراجی از معدن به‌صورت دانه‌بندی شده بفروش می‌رود و بخش عمدهٔ آن وارد خط تولید کنسانتره سنگ‌آهن خواهد شد. پس از تولید کنسانتره سنگ‌آهن، بخشی از آن به‌صورت مستقیم به فروش می‌رسد و باقی مانده آن وارد خط تولید گندله خواهد شد. همین روند برای آهن اسفنجی هم صادق است. سپس آهن اسفنجی همراه با قراضه در کوره قوس الکتریکی ذوب شده و با افزودنی‌ها به فولاد (بلوم، بیلت یا اسلب) تبدیل می‌گردد.
وضعیت صنعت سنگ‌آهن در ایران
بر اساس آخرین بررسی‌های انجام‌شده میزان ذخایر قطعی و احتمالی سنگ‌آهن ایران به ترتیب بالغ بر ۳ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تن و ۴ میلیارد و ۵۲۲ میلیون تن برآورد شده است. همچنین استخراج سنگ‌آهن در کشور از ۴۷.۴ میلیون تن در سال ۱۳۹۲ به ۸۷.۸۵ میلیون تن در سال ۱۴۰۲ رسیده است. فعال‌سازی و راه‌اندازی طرح‌های فرآوری به‌ویژه در معادن سنگان، مهم‌ترین علت افزایش تولید این ماده طی سال‌های اخیر است. نمودار زیر استخراج سنگ‌آهن در ایران را نمایش می‌دهد:

معادن سنگ‌آهن در تعداد زیادی از نقاط کشور مانند اراک، بافق، زنجان، سمنان، محلات و آذربایجان شناسایی و مورد بهره‌برداری قرار گرفته است اما عمده این ذخایر در ۳ استان خراسان جنوبی، یزد و کرمان قرار دارد.
بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، سهم معادن مختلف از ذخیره سنگ‌آهن ایران را می‌توان به‌صورت نمودار زیر ارائه داد. همان‌طور که در نمودار زیر نیز مشخص است، معدن گل گهر و سنگان مجموعاً حدود ۷۲ درصد از ذخایر سنگ‌آهن ایران را در اختیار دارند.

همچنین بخوانید:

ناترازی‌ها 14 میلیارد دلار از تولید فولاد را هوا کرد

وضعیت صنعت فولاد در ایران
فولاد بعد از نفت و گاز دومین کالای مهم تجارت جهانی محسوب می‌شود. تعداد زیادی از صنایع پایه از قبیل حمل‌ونقل، ساختمان، ساخت ماشین‌آلات، معدن و دیگر صنایع از قبیل تولید و انتقال انرژی به صنعت فولاد وابسته هستند. ظرفیت فولاد خام کشور تا سال ۱۴۰۱ برابر با ۴۴.۳۲ میلیون تن بوده است که در صورت در نظر گرفتن ظرفیت سایر واحدهای فعال خارج از توازن در این صورت ظرفیت اسمی کشور تا پایان سال ۱۴۰۱ برابر با ۴۸.۷ میلیون تن خواهد بود. از ظرفیت ۴۴.۳۲ میلیون تنی معادل ۴.۹۲ میلیون تن مربوط به واحدهای با ظرفیت ۲۰۰ هزار تن در سال و کمتر است. میزان تولید این واحدها با توجه به شرایط حاکم بر بازار، نحوه تأمین ماده اولیه و تقاضای موجود شکل می‌گیرد. جدول زیر خلاصه وضعیتی از ظرفیت فعلی و طرح‌های در دست اجرای زنجیره فولاد در افق ۱۴۰۴ و چشم‌انداز ۱۴۱۰ را نشان می‌دهد:

همچنین بخوانید:

نامه انجمن فولاد آلیاژی به دولت: در خطر ورشکستگی هستیم!

با توجه به طرح فولاد کشور در افق ۱۴۰۴ تولید این محصول در کشور باید به ۵۵ میلیون تن افزایش پیدا کند. برای تحقق تولید ۵۵ میلیون تن فولاد خام در افق ۱۴۰۴ نیاز به استخراج سالانه ۱۶۲ میلیون تن سنگ‌آهن (سنگ معدن به‌صورت کلوخه) که در صورت ادامه روند فعلی در استخراج و تولید، این صنعت دچار کسری حدود ۳۲ میلیون تنی خواهد شد. با توجه به ذخیره قطعی سنگ‌آهن کشور که حدود ۳.۳ میلیارد تن برآورد شده، تحقق تولید ۵۵ میلیون تن فولاد خام در افق ۱۴۰۴ موجب اتمام ذخایر سنگ‌آهن حدود ۱۴ سال بعد از افق ۱۴۰۴ خواهد شد که عدم انجام اکتشافات جدید و جایگزینی ذخایر سنگ‌آهن مصرف‌شده باعث از بین رفتن پشتوانهٔ تأمین مواد اولیه مورد نیاز کارخانجات وابسته به فولاد می‌شود. بنابراین با روند فعلی استخراج سنگ‌آهن و تولیدات سایر محصولات زنجیره فولاد، تحقق اهداف سند چشم‌انداز در افق ۱۴۰۴ جهت تولید ۵۵ میلیون تن فولاد خام امکان‌پذیر نخواهد بود.
پیشنهادات برای رفع کمبود سنگ‌آهن در افق‌های پیش‌بینی‌شده
1. توسعه و تسریع اکتشافات جدید
لازم است برنامه‌های اکتشافی با فناوری‌های نوین (ژئوفیزیک هوایی، سنجش از دور، حفاری عمیق) گسترش یابد، به‌ویژه در استان‌ها و مناطق کمتر مطالعه‌شده. این اقدام می‌تواند ذخایر جدیدی شناسایی و جایگزین ذخایر در حال اتمام کند.
2. افزایش سهم بازیافت قراضه آهن و فولاد
ارتقاء سیستم‌های جمع‌آوری، تفکیک و ذوب قراضه می‌تواند بخشی از نیاز به آهن اسفنجی را جایگزین کرده و مصرف سنگ‌آهن را کاهش دهد. این امر هم صرفه‌جویی منابع و هم کاهش آلایندگی را به همراه دارد.
3. سرمایه‌گذاری و مشارکت در معادن خارجی
حضور فعال شرکت‌های ایرانی در پروژه‌های معدنی خارج از کشور، از طریق سرمایه‌گذاری مستقیم یا جوینت‌ونچر، راهی پایدار برای تضمین تأمین مواد اولیه در بلندمدت است.
4. بازنگری در سیاست‌های تولید فولاد
تمرکز بر تولید محصولات فولادی با ارزش افزوده بالاتر (ورق‌های خاص، فولادهای آلیاژی) به جای صرفاً افزایش حجم فولاد خام، موجب می‌شود درآمد ارزی و سودآوری حفظ شود حتی اگر حجم تولید محدودتر باشد.