هفتمین نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی جمهوری اسلامی ایران (ایران اکسپو ۲۰۲۵) تا روز گذشته در محل نمایشگاه بین‌المللی تهران برگزار بود. این نمایشگاه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای صادراتی کشور، بستری بی‌نظیر برای نمایش ظرفیت‌های اقتصادی ایران به بازارهای جهانی فراهم کرد. این رویداد با حضور بیش از ۸۰۰ شرکت ایرانی و ۲۵۰۰ تاجر از ۱۰۶ کشور، فرصتی طلایی برای تقویت دیپلماسی تجاری و توسعه صادرات غیرنفتی بود. بااین‌حال، آنچه در این دوره از نمایشگاه به‌وضوح مشاهده شد، کم‌توجهی دولت چهاردهم به نقش محوری بخش خصوصی در این رویداد بین‌المللی بود. برخلاف دولت سیزدهم که با حمایت قاطع از بخش خصوصی، اکسپو را به سکویی برای معرفی توانمندی‌های این بخش تبدیل کرده بود، دولت کنونی به نظر می‌رسد اولویت‌های دیگری را دنبال می‌کند که نتیجه آن، ناامیدی فعالان بخش خصوصی و کاهش اثربخشی این رویداد بوده است.
بخش خصوصی؛ موتور محرک اقتصاد یا حاشیه‌نشین سیاست‌های دولت چهاردهم؟

بخش خصوصی کشورمان، به‌ویژه در سال‌های اخیر، نقش کلیدی در پیشبرد اهداف اقتصاد مقاومتی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی ایفا کرده است. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، به‌عنوان نماینده اصلی این بخش، در اکسپوی ۲۰۲۵ حضوری پررنگ داشت و با مشارکت ۳۴ اتاق استانی، ۳۱ اتاق مشترک و تشکل‌های اقتصادی، تلاش کرد تا ظرفیت‌های تولیدی و صادراتی کشور را به نمایش بگذارد. بااین‌حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد که نشست‌ها و دیدارهای بخش خصوصی در این رویداد، بیشتر به ابتکار خود این بخش و بدون حمایت مؤثر دولت برگزار شده است. به‌عنوان‌مثال، اتاق بازرگانی تبریز با برنامه‌ریزی برای جلسات B2B و نشست‌های تخصصی، تلاش کرد تا ارتباطات تجاری بین‌المللی را برای فعالان اقتصادی استان آذربایجان‌شرقی گسترش دهد، اما فقدان حمایت لجستیکی و دیپلماتیک از سوی دولت، این تلاش‌ها را محدود کرد.
در مقابل، دولت چهاردهم به رهبری رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان، به‌جای ایجاد فضا برای گفتمان بخش خصوصی، در سفرهای خارجی و رویدادهای بین‌المللی، اولویت را به همراهی اقوام و گروه‌های سیاسی نزدیک به خود داده است. این رویکرد نه‌تنها فرصت‌های تجاری را برای بخش خصوصی محدود کرده، بلکه به گفته برخی فعالان اقتصادی، نوعی تبعیض در دسترسی به فرصت‌های بین‌المللی ایجاد کرده است. نقد اصلی به دولت چهاردهم این است که به‌جای بسترسازی برای حضور مؤثر بخش خصوصی در رویدادهایی مانند اکسپو، به سیاست‌های نمایشی و کوتاه‌مدت روی آورده که نتیجه آن، کاهش اعتماد بخش خصوصی به دولت است.
میراث دولت سیزدهم؛ وقتی بخش خصوصی در مرکز توجه بود

دولت سیزدهم به رهبری شهید آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی، نمونه‌ای موفق از حمایت از بخش خصوصی در رویدادهای بین‌المللی مانند ایران اکسپو ارائه داد. در ششمین دوره نمایشگاه اکسپو، که با حضور رئیس‌جمهور رئیسی افتتاح شد، بخش خصوصی نه‌تنها در کانون توجه قرار داشت، بلکه به‌عنوان شریک اصلی دولت در مذاکرات تجاری و دیپلماسی اقتصادی معرفی شد. رئیسی در سخنرانی‌های خود بارها بر توانمندی‌های بخش خصوصی تأکید کرد و از آن به‌عنوان موتور محرک توسعه صادرات غیرنفتی یاد کرد. به گفته رئیس وقت سازمان توسعه تجارت، در اکسپوی ۲۰۲۴، بیش از ۶۰۰ نشست B2B برگزار شد که منجر به قراردادهایی با درآمد صادراتی بالغ‌بر ۲ میلیارد دلار شد.
اکسپو در دولت رئیسی؛ ویترینی برای توانمندی‌های بخش خصوصی

یکی از ویژگی‌های بارز دولت سیزدهم، همراهی فعالان بخش خصوصی در سفرهای خارجی بود. رئیسی در سفرهای خود به کشورهای آفریقایی، آسیایی و آمریکای لاتین، هیأت‌های تجاری متشکل از نمایندگان بخش خصوصی را همراه می‌کرد و در تمام سخنرانی‌ها، از ظرفیت‌های این بخش برای همکاری‌های بین‌المللی سخن می‌گفت. این رویکرد، اعتمادبه‌نفس بخش خصوصی را تقویت کرد و به آن‌ها امکان داد تا در مذاکرات تجاری، حضوری فعال و اثرگذار داشته باشند. به‌عنوان‌مثال، در اجلاس همکاری‌های ایران و آفریقا که همزمان با اکسپوی ۲۰۲۴ برگزار شد، بخش خصوصی ایران توانست قراردادهای مهمی با کشورهای آفریقایی منعقد کند که نتیجه مستقیم حمایت‌های دولت بود.
در مقابل، دولت چهاردهم به نظر می‌رسد این میراث ارزشمند را نادیده گرفته است. فعالان بخش خصوصی، از نبود هماهنگی با دولت در اکسپوی ۲۰۲۵ گلایه کرده‌اند. به گفته یکی از اعضای اتاق بازرگانی، «دولت چهاردهم به‌جای تقویت دیپلماسی تجاری، به دنبال نمایش‌های سیاسی است که هیچ سودی برای اقتصاد کشور ندارد.» این اظهارات نشان‌دهنده شکاف عمیق بین انتظارات بخش خصوصی و عملکرد دولت کنونی است.
بسترسازی یا مانع‌تراشی؟
دولت چهاردهم با شعارهایی مانند «توسعه اقتصاد دانش‌بنیان» و «تقویت دیپلماسی اقتصادی» روی کار آمد، اما عملکرد آن در رویدادهایی مانند اکسپوی ۲۰۲۵ نشان‌دهنده عدم تعهد به این وعده‌هاست. درحالی‌که اتاق بازرگانی ایران از حضور ۳۰ رئیس اتاق بازرگانی کشورهای مختلف در اکسپوی ۲۰۲۵ خبر داد، فقدان برنامه‌ریزی منسجم از سوی دولت برای بهره‌برداری از این حضور، فرصت‌های بالقوه را به حداقل رساند. به‌عنوان‌مثال، درحالی‌که هیأت‌های تجاری از کشورهایی مانند پاکستان (با ۴۰۰ بازدیدکننده) و ترکیه در نمایشگاه حضور داشتند، نبود حمایت دیپلماتیک کافی از سوی دولت، مانع از تبدیل این دیدارها به قراردادهای تجاری پایدار شد.
فقدان استراتژی در دیپلماسی تجاری
یکی از انتقادات اصلی به دولت چهاردهم، نبود استراتژی مشخص در دیپلماسی تجاری است. درحالی‌که دولت سیزدهم با تمرکز بر بازارهای غیرسنتی مانند آفریقا و آمریکای لاتین، مسیرهای جدیدی برای صادرات غیرنفتی باز کرد، دولت کنونی به نظر می‌رسد فاقد برنامه‌ای منسجم برای استفاده از ظرفیت‌های اکسپو است. به گفته قدیر قیافه، نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران، «بخش خصوصی ایران توانمندی زیادی دارد، اما بدون حمایت دولت، این توانمندی‌ها نمی‌توانند به برند جهانی تبدیل شوند.»
علاوه بر این، تمرکز دولت چهاردهم بر همراهی گروه‌های سیاسی و قومی در سفرهای خارجی، به‌جای هیأت‌های تجاری، انتقادات زیادی را برانگیخته است. فعالان بخش خصوصی معتقدند که این رویکرد نه‌تنها به کاهش اعتبار ایران در مجامع بین‌المللی منجر شده، بلکه فرصت‌های اقتصادی را به نفع گروه‌های غیرمرتبط با تجارت از بین برده است. به‌عنوان‌مثال، در سفر اخیر رئیس‌جمهور پزشکیان به قفقاز جنوبی، هیچ نماینده‌ای از بخش خصوصی حضور نداشت، درحالی‌که این منطقه می‌توانست بازار مهمی برای صادرات کالاهای ایرانی باشد.
جدول روبرو نشان‌دهنده پتانسیل بالای اکسپوی ۲۰۲۵ برای گسترش همکاری‌های تجاری است، اما فقدان حمایت دولتی، این فرصت‌ها را به حداقل رساند. به‌عنوان‌مثال، حضور پررنگ پاکستان می‌توانست به قراردادهای صادراتی بزرگی منجر شود، اما نبود هماهنگی بین دولت و بخش خصوصی، این هدف را محقق نکرد.
کارشناسان برای برون‌رفت از این شرایط و اصلاح مسیر راهکارهایی متعددی را ارائه می‌کنند. آن‌ها تاکید دارند که برای جبران کاستی‌های موجود، دولت چهاردهم باید رویکرد خود را در قبال بخش خصوصی بازنگری کند. برخی از راهکارهای پیشنهادی می‌تواند، تشکیل کارگروه مشترک دولت و بخش خصوصی باشد؛ این کارگروه می‌تواند هماهنگی بین سیاست‌های دولتی و نیازهای بخش خصوصی را تقویت کند. نکته دیگر که دولت پزشکیان به شدت از آن غفلت کرده، حمایت لجستیکی از نشست‌های B2B است، دولت باید با ارائه تسهیلات مالی و دیپلماتیک، امکان انعقاد قراردادهای تجاری را افزایش دهد. مبحث بعدی اولویت‌بندی دیپلماسی اقتصادی در سفرهای خارجی است؛ رئیس‌جمهور و مقامات دولتی باید هیأت‌های تجاری را در سفرهای خارجی همراهی کنند، همان‌طور که در دولت سیزدهم انجام می‌شد. نکته مهم دیگر که تیم اقتصادی دولت فراموش کرده و کارشناسان بر آن اصرار دارند، شفافیت در تخصیص فرصت‌ها است. دولت چهاردهم باید از تبعیض در دسترسی به فرصت‌های بین‌المللی اجتناب کند و فضا را برای همه فعالان اقتصادی باز نگه دارد. به طور قطع همراهی خانواده رئیس‌جمهور در سفرهای بین‌المللی نمی‌تواند برای فعالان اقتصادی اثر مثبتی داشته باشد.
هفتمین نمایشگاه ایران اکسپوی ۲۰۲۵، باوجود پتانسیل بالای خود برای تقویت صادرات غیرنفتی و دیپلماسی تجاری، به دلیل کم‌توجهی دولت چهاردهم به بخش خصوصی، نتوانست به اهداف مورد انتظار دست پیدا کند.. درحالی‌که دولت سیزدهم با حمایت قاطع از بخش خصوصی، اکسپو را به ویترینی برای توانمندی‌های ایران تبدیل کرده بود، دولت کنونی با اولویت‌بندی‌های نادرست و فقدان استراتژی مشخص، این فرصت را به حاشیه برد. بخش خصوصی، به‌عنوان موتور محرک اقتصاد ایران، نیازمند حمایت واقعی دولت است، نه شعارهای نمایشی. اگر دولت چهاردهم نتواند این شکاف را پر کند، نه‌تنها اعتماد فعالان اقتصادی را از دست خواهد داد، بلکه اقتصاد کشور را از مسیر توسعه پایدار دور خواهد کرد.
حسین شرافتی، عضو اتاق بازرگانی در خصوص اکسپوی که در دولت شهید ابراهیم رئیسی برگزار شد به خبرنگار چارسوق، گفت: ششمین نمایشگاه ایران اکسپو، دولت سیزدهم با تمرکز بر تقویت دیپلماسی تجاری، زمینه‌ساز حضور گسترده هیأت‌های تجاری از کشورهای مختلف شد. خاطرم هست که در آن نمایشگاه میزبان بیش از ۲۰۰۰ تاجر از ۸۵ کشور بودیم که شامل نمایندگان تجاری، مقامات اقتصادی و هیأت‌های رسمی می‌شد. حضور رئیس‌جمهور در افتتاحیه منجر به برگزاری بیش از ۶۵۰ نشست و انعقاد قراردادهایی به ارزش بیش از ۲ میلیارد دلار شد.
او ادامه داد: امسال تعداد کشورها بیشتر شده بود اما خروجی آن بسیار کمتر بود و عملاً هیچ قرارداد و تفاهم‌نامه مناسب کاری و همکاری مشترک امضا نشد. لذا به جرات می‌توانم بگویم که یک فرصت خیلی خوب از دست رفت و ما به عنوان بخش خصوصی نتوانستیم به خواسته‌های خود برسیم.
شرافتی اذعان داشت: ما با خیلی از افرادی که در نمایشگاه اکسپو حضور داشتند، امکان همکاری داشتیم ولی به جهت عدم حمایت دولت و بی‌برنامگی که در این حوزه وجود داشت، نتوانستیم کالاها و نوع همکاری را شفاف با طرف خارجی مطرح کنیم. دولت سیزدهم با حضور فعال رئیس‌جمهور و هماهنگی بین وزارتخانه‌ها، نقش کلیدی در موفقیت اکسپوی ۲۰۲۴ ایفا کرد. در مقابل، دولت چهاردهم با عدم حضور مؤثر مقامات ارشد و تمرکز بر اولویت‌های غیراقتصادی، نتوانست از پتانسیل هیأت‌های تجاری بهره‌برداری کند.