نمایشگاه خودرو شانگهای ۲۰۲۵ که از سوم اردیبهشت ماه آغاز و تا دوازدهم اردیبهشت‌ماه در چین ادامه دارد، بار دیگر به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای صنعت خودرو جهان، شکاف عمیق میان پیشرفت‌های جهانی و وضعیت اسف‌بار صنعت خودروسازی ایران را به نمایش گذاشت. این نمایشگاه با حضور برندهای معتبر جهانی مانند بی‌ام‌و، مرسدس‌بنز، تویوتا، هوندا و شرکت‌های چینی که حالا به بازیگرانی قدرتمند در بازار جهانی تبدیل شده‌اند، بیش از ۱۰۰ مدل خودرو با فناوری‌های پیشرفته، طراحی‌های مدرن و امکانات رفاهی و ایمنی بی‌نظیر را معرفی کرد. اما آنچه در این میان بیش از همه به چشم آمد، غیبت معنادار ایران در این صحنه جهانی و ناتوانی صنعت خودروسازی کشور در ارائه محصولی حتی نزدیک به استانداردهای جهانی بود. با بیش از نیم‌قرن سابقه تولید خودرو، ایران نه‌تنها نتوانسته جایگاهی در بازارهای بین‌المللی کسب کند، بلکه حتی در تأمین نیازهای داخلی نیز با مشکلات عدیده‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند.
ایران در قعر جدول نوآوری
نمایشگاه شانگهای ۲۰۲۵ صحنه‌ای است برای نمایش آخرین دستاوردهای صنعت خودرو، از خودروهای برقی پیشرفته مانند تویوتا bZ7 با سیستم‌عامل هارمونی OS هواوی و برد بیش از ۵۰۰ کیلومتر، تا مدل مفهومی بی‌ام‌و ویژن با آیرودینامیک فعال و رنگ حساس به نور که انرژی الکتریکی تولید می‌کند. مرسدس‌بنز با معرفی نسخه جدید میباخ EQS، استانداردهای لوکس بودن را بازتعریف کرد، در حالی که شرکت‌های چینی مانند هونگچی و چری با محصولاتی مانند اچ۶ و تیگو ۹، ترکیبی از طراحی زیبا، فناوری پیشرفته و قیمت رقابتی را به نمایش گذاشتند. این در حالی است که ایران‌خودرو و سایپا، دو غول خودروسازی ایران، همچنان به تولید خودروهایی با پلتفرم‌های دهه‌های گذشته ادامه می‌دهند. این خودروها نه‌تنها از نظر فناوری و ایمنی در سطحی بسیار پایین‌تر از استانداردهای جهانی قرار دارند، بلکه حتی در مقایسه با محصولات اقتصادی بازارهای نوظهور نیز حرفی برای گفتن ندارند.
جدول روبرو به‌وضوح نشان می‌دهد که محصولات ایرانی از نظر قدرت، مصرف سوخت، امکانات ایمنی و فناوری، به‌هیچ‌وجه قابل‌مقایسه با خودروهای جهانی نیستند. در حالی که برندهای جهانی به سمت الکتریکی‌سازی و رانندگی خودکار حرکت می‌کنند، ایران‌خودرو و سایپا همچنان موتورهای پرمصرف و آلاینده‌ای تولید می‌کنند که حتی استانداردهای یورو ۵ را به‌طور کامل رعایت نمی‌کنند.
قرعه‌کشی به‌جای رقابت
یکی از جنبه‌های تأسف‌بار صنعت خودروسازی کشورمان که در تضاد کامل با فضای رقابتی نمایشگاه شانگهای قرار دارد، سیستم عرضه خودرو است. در حالی که برندهای جهانی در شانگهای برای جذب مشتری با ارائه تخفیفات، خدمات پس از فروش پیشرفته و گارانتی‌های طولانی‌مدت رقابت می‌کردند، ایران‌خودرو همزمان با این نمایشگاه، مشغول برگزاری قرعه‌کشی برای فروش محصولات خود بود. این روش نه‌تنها توهین به مصرف‌کننده ایرانی است، بلکه نشان‌دهنده ناتوانی صنعت در پاسخگویی به تقاضای بازار است. در کشوری که خرید خودرو به بخت‌آزمایی شباهت دارد، صحبت از رقابت در بازار جهانی به شوخی می‌ماند.
تحریم‌های بین‌المللی از سال ۱۳۹۷ دسترسی کشورمان به فناوری‌های جدید را محدود کرده و تولید را کاهش داده است، اما نمی‌توان تمام تقصیر را به گردن تحریم‌ها انداخت. مدیریت ناکارآمد، فساد مالی در زنجیره تأمین و اصرار بر حفظ انحصار دو خودروساز بزرگ، عوامل اصلی عقب‌ماندگی این صنعت هستند. در حالی که شرکت‌های چینی با سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و همکاری با غول‌های فناوری مانند هواوی و BYD، توانسته‌اند در کمتر از دو دهه به رقیبی جدی برای برندهای غربی و ژاپنی تبدیل شوند، ایران‌خودرو و سایپا حتی در به‌روزرسانی پلتفرم‌های قدیمی خود ناتوان بوده‌اند.
وارداتی‌های بی‌کیفیت
یکی دیگر از نقاط ضعف صنعت خودرو کشورمان، واردات خودروهای قدیمی و ارزان و همچنین مونتاژ خودروهای است که اغلب از مدل‌های قدیمی و رده‌پایین برندهای چینی تشکیل شده‌اند. به‌عنوان مثال، در نمایشگاه تهران ۱۴۰۲، شرکت معین خودرو تویوتا کرولا ۱.۵ لیتری و هوندا وزل را معرفی کرد که هر دو نسخه‌های ساده‌شده و اقتصادی برای بازار چین هستند و با استانداردهای جهانی فاصله زیادی دارند. این در حالی است که تویوتا در شانگهای مدل‌های پیشرفته‌ای مانند یاریس GR و کانسپت MX OASIS 2030 را به نمایش گذاشت که نمایانگر آینده حمل‌ونقل هوشمند هستند. حتی شرکت‌های مونتاژکننده نیز به‌جای انتقال فناوری، صرفاً به وارد کردن مدل‌های ارزان‌قیمت و کم‌آپشن بسنده کرده‌اند که نه‌تنها نیازهای مصرف‌کننده را برآورده نمی‌کنند، بلکه به افزایش نارضایتی عمومی دامن زده‌اند.
پرتعداد اما قدیمی
بر این اساس باید عنوان کرد که بازار خودرو کشورمان در سال‌های اخیر شاهد ورود گسترده خودروهای چینی بوده است. بیش از ۲۰ مدل خودروی چینی از برندهایی مانند چری، جک، لیفان، ام‌وی‌ام و گریت‌وال در بازار ایران عرضه می‌شوند، اما اکثریت قریب به اتفاق این خودروها مدل‌های قدیمی یا نسخه‌های ساده‌شده‌ای هستند که در بازارهای جهانی کنار گذاشته شده‌اند. به‌عنوان مثال، چری تیگو ۵ و جک S5 که همچنان در ایران محبوب هستند، بر اساس پلتفرم‌های مربوط به اوایل دهه ۲۰۱۰ طراحی شده‌اند و فاقد فناوری‌های مدرن مانند سیستم‌های ایمنی پیشرفته یا پیشرانه‌های کم‌مصرف هستند. خودروهای چینی عرضه‌شده در کشورمان اغلب با تکنولوژی‌های منسوخ و کیفیتی پایین‌تر از استانداردهای جهانی به دست مصرف‌کننده می‌رسند. این وضعیت نه‌تنها به نارضایتی مصرف‌کنندگان دامن زده، بلکه نشان‌دهنده ناتوانی شرکت‌های مونتاژکننده کشورمان در انتقال فناوری‌های به‌روز و ارائه محصولاتی رقابتی است.

فاجعه‌ای ادامه‌دار
کیفیت پایین خودروهای ایرانی یکی از بزرگ‌ترین معضلات این صنعت است. گزارش‌های متعدد از خرابی‌های زودهنگام، مصرف سوخت بالا و ایمنی ضعیف خودروهای داخلی، اعتماد عمومی به این صنعت را به‌شدت خدشه‌دار کرده است. در حالی که خودروهای معرفی‌شده در شانگهای به فناوری‌هایی مانند ۹ کیسه هوا، سیستم‌های هشدار نقطه کور و رانندگی خودکار سطح ۳ مجهز هستند، بسیاری از محصولات ایران‌خودرو حتی فاقد کیسه هوای سرنشین یا سیستم‌های ابتدایی ترمز ضدقفل (ABS) هستند. همچنین تست‌های تصادف خودروهای ایرانی نشان داده که در تصادفات شدید، شانس زنده ماندن سرنشینان به‌شدت پایین است، در حالی که استانداردهای ایمنی جهانی، حفاظت از جان سرنشینان را در اولویت قرار داده‌اند.

همچنین بخوانید:

نابسامانی در تأمین قطعات خودرو؛ از انبار خودروساز تا بازار آزاد

صنعت خودرو عقب‌مانده، گران‌قیمت و بی‌رقیب در انحصار
حسین آگاه، تحلیلگر و فعال حوزه صنعت خودرو، در گفت‌وگو با چارسوق درباره وضعیت صنعت خودروسازی کشورمان اظهار داشت: صنعت خودرو ایران با بیش از ۵۰ سال سابقه تولید، از نظر تکنولوژیک حداقل ۳۰ سال از استانداردهای جهانی عقب است.
او گفت: خودروهایی مانند دنا پلاس با موتور ۱۱۵ اسب‌بخاری EF7 و مصرف سوخت ۸ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر، یا سمند سورن با ۱۰۰ اسب‌بخار و بدون کیسه هوای استاندارد، در مقایسه با محصولات جهانی که به پیشرانه‌های هیبریدی، برقی و سیستم‌های ایمنی پیشرفته مجهز هستند، عملاً متعلق به دهه ۱۹۹۰ میلادی‌اند. این خودروها حتی در بازارهای کشورهای در حال توسعه نیز جایی ندارند و از نظر کیفیت و ایمنی، فاصله‌ای عمیق با استانداردهای جهانی دارند.
فعال حوزه صنعت خودرو افزود: یکی از بزرگ‌ترین مشکلات صنعت خودرو ، قیمت نجومی محصولات در برابر کیفیت و امکانات نازل آن‌هاست. قیمت دنا پلاس در بازار حدود ۱۲,۰۰۰ دلار است، در حالی که تویوتا کرولا پایه در بازار جهانی با ۶ کیسه هوا، سیستم‌های ایمنی پیشرفته و مصرف سوخت ۵ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر، حدود ۲۰,۰۰۰ دلار قیمت دارد. خودروهای ایرانی نه کیفیت دارند، نه آپشن، نه ایمنی، اما به دلیل انحصار بازار و هزینه‌های بالای تولید ناشی از مدیریت ناکارآمد و فساد در زنجیره تأمین، قیمت‌ها غیرمنطقی هستند. هزینه تولید یک خودرو در ایران به دلیل بهره‌وری پایین و وابستگی به قطعات وارداتی، گاه تا ۴۰ درصد بیشتر از استانداردهای جهانی است.
آگاه همچنین اظهار داشت: در حالی که خودروسازان جهانی برای جذب مشتری با تخفیفات، گارانتی‌های ۷ ساله و خدمات پس از فروش پیشرفته رقابت می‌کنند، ایران‌خودرو و سایپا، بهمن موتور، کرمان موتور و …. هنوز با سیستم قرعه‌کشی خودرو می‌فروشند. این روش نه‌تنها توهین به مصرف‌کننده است، بلکه نشان‌دهنده ناتوانی در تأمین تقاضای بازار است. در کشورهای دیگر، خودروسازان التماس می‌کنند که مردم خودرو بخرند و هیچ شرط و شروطی برای فروش ندارند. برای مثال، تویوتا در بازار آمریکا طرح‌های اقساطی بدون بهره و تخفیف ۳,۰۰۰ دلاری برای مدل‌های ۲۰۲۵ ارائه کرده، اما در ایران، خریدار باید ماه‌ها منتظر بماند و شانسش را در قرعه‌کشی امتحان کند.
او تأکید کرد: صنعت خودرو و مونتاژ ایران در باتلاق انحصار، مدیریت ناکارآمد و عدم سرمایه‌گذاری در فناوری گرفتار شده است. بر این اساس بدون خصوصی‌سازی واقعی، اصلاح ساختارها و رقابت‌پذیری، این صنعت نه‌تنها نمی‌تواند با جهان رقابت کند، بلکه حتی در تأمین نیازهای داخلی هم روزبه‌روز ناکام‌تر خواهد شد. این عقب‌ماندگی، نتیجه سال‌ها بی‌توجهی به نوآوری و اصرار بر حفظ سیستمی ناکارآمد است.
آینده‌ای مبهم در سایه بی‌تدبیری
با این اوصاف باید عنوان کرد که نمایشگاه خودرو شانگهای ۲۰۲۵ بار دیگر ثابت کرد که صنعت خودروسازی جهانی در حال تحولات عظیمی است، از الکتریکی‌سازی گرفته تا ادغام فناوری‌های هوش مصنوعی و اینترنت اشیا. اما ایران، با وجود بیش از ۵۰ سال تجربه در تولید خودرو، همچنان در باتلاق فناوری‌های قدیمی، مدیریت ناکارآمد و سیاست‌های انحصاری گرفتار است. کیفیت پایین محصولات، نبود رقابت، سیستم عرضه قرعه‌کشی و وابستگی به مونتاژ خودروهای رده‌پایین، صنعت خودروسازی ایران را به یک فاجعه تمام‌عیار تبدیل کرده است. بدون اصلاحات ساختاری، خصوصی‌سازی واقعی و سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، ایران نه‌تنها نمی‌تواند به بازیگری در صحنه جهانی تبدیل شود، بلکه حتی در تأمین نیازهای داخلی نیز روزبه‌روز ناکام‌تر خواهد شد. نمایشگاه شانگهای آیینه‌ای بود که عقب‌ماندگی ایران را با وضوحی دردناک به نمایش گذاشت، و این آیینه، جز با اراده‌ای جدی برای تغییر، تصویری متفاوت نشان نخواهد داد.