روسیه با ابزارهایی چون سیاست پولی قاطع، تنظیم بازار ارز و تنوع‌بخشی ارزی توانست اثرگذاری تحریم‌ها را کاهش داد.
در حالی که تصور عمومی از تحریم‌های شدید اقتصادی علیه روسیه این بود که اقتصاد این کشور در مسیر فروپاشی قرار گیرد، واقعیت بازار ارز روسیه، روایت متفاوتی را نشان می‌دهد: ارزش روبل نه‌تنها سقوط نکرد، بلکه در سال جاری بیش از ۴۰ درصد در برابر دلار تقویت شده است. اکنون هر دلار آمریکا معادل حدود ۷۸.۷ روبل است؛ عددی بسیار نزدیک به نرخ قبل از جنگ اوکراین در فوریه ۲۰۲۲.
سه ستون ثبات؛ نسخه ارزی روسیه در دوران بحران
در جهانی که سقوط پول ملی، پیامد رایج جنگ و تحریم است، اقتصاد روسیه توانست در برابر فشارها مقاومت کند و ثبات ارزی را حفظ نماید. نسخه ارزی روسیه در دوران بحران چه بوده است؟
۱. سیاست پولی سختگیرانه بانک مرکزی
بانک مرکزی روسیه خیلی زود و قاطع وارد عمل شد. با افزایش نرخ بهره و کنترل شدید بازار ارز، تقاضا برای ارز خارجی را کاهش داد و انگیزه سفته‌بازی را مهار کرد. این تصمیم اگرچه به افزایش هزینه‌های وام منجر شد، اما از بی‌ثباتی اقتصادی جلوگیری کرد.
۲. تبدیل اجباری درآمدهای صادراتی به روبل
دولت روسیه صادرکنندگان را ملزم کرد تا ارز حاصل از فروش نفت، گاز و سایر کالاها را در بازار داخلی به روبل تبدیل کنند. این اقدام، عرضه روبل را تقویت و به‌طور مستقیم از ارزش پول ملی حمایت کرد.
۳. استفاده هوشمندانه از یوآن چین به‌جای دلار
روسیه به‌جای تکیه بر نظام مالی غرب، به‌سرعت به سمت ارزهای شرقی، به‌ویژه یوآن چین، حرکت کرد. اکنون بخش قابل توجهی از ذخایر ارزی و مداخلات بانک مرکزی روسیه با یوآن انجام می‌شود. این تغییر، وابستگی به دلار را کاهش داده و ثبات بیشتری برای بازار ارز روسیه فراهم کرده است.
روبل قوی، تورم مهارشده؟
ثبات نرخ ارز لزوماً به‌معنای کاهش فشارهای اقتصادی نیست، اما می‌تواند تورم وارداتی را کاهش دهد و قدرت برنامه‌ریزی اقتصادی را افزایش دهد. با وجود رشد قیمت‌ها در داخل روسیه، کنترل نرخ ارز باعث شد که جهش ناگهانی قیمت‌ها، مشابه آنچه در سایر اقتصادهای تحریمی دیده شده، اتفاق نیفتد.
الگویی برای اقتصادهای تحریمی؟
درسی که از تجربه روسیه می‌توان آموخت، این است که پاسخ به تحریم‌ها الزاماً فروپاشی اقتصادی نیست. اگرچه روسیه هزینه‌های سنگینی در سایر حوزه‌ها پرداخت کرده، اما نشان داد با ابزارهایی چون سیاست پولی قاطع، تنظیم بازار ارز و تنوع‌بخشی ارزی می‌توان اثرگذاری تحریم‌ها را کاهش داد.
نقطه عزیمت روسیه از تحریم‌ها
حامد صفرزاده، کارشناس اقتصاد بین‌الملل، در گفت‌وگو با فارس گفت: تجربه روسیه در مدیریت نرخ ارز طی سه سال اخیر را یکی از نمونه‌های نادر و موفق ثبات اقتصادی در شرایط شدید فشار خارجی می‌داند. این کارشناس اقتصادی ادامه داد: آنچه در روسیه رخ داد، حاصل ترکیبی از تصمیم‌گیری قاطع، استفاده هدفمند از ابزارهای درون‌زا و بازطراحی نقش پول ملی در چرخه تولید و تجارت بود. وی افزود: نقطه عزیمت روسیه در این مسیر، استقلال کامل بانک مرکزی در تصمیم‌گیری پولی بود. در روزهایی که بسیاری انتظار داشتند با آغاز جنگ در اوکراین و آغاز موج تحریم‌ها، نرخ ارز در روسیه دچار جهش‌های بی‌سابقه شود، بانک مرکزی این کشور با افزایش شدید نرخ بهره و محدودیت در انتقال سرمایه به خارج، مانع از هجوم تقاضا به بازار ارز شد. صفرزاده تاکید کرد: این تصمیم در کوتاه‌مدت به کاهش رشد اقتصادی منجر شد، اما اثر روانی بسیار مهمی داشت؛ بازار متوجه شد که بانک مرکزی مسلط بر اوضاع است و اجازه خروج کنترل‌نشده سرمایه را نخواهد داد. این کارشناس اقتصادی تصریح کرد: عامل دوم، سیاست الزامی تبدیل درآمدهای ارزی صادراتی به روبل در بازار داخلی بود. دولت روسیه صادرکنندگان بزرگ، به‌ویژه در حوزه انرژی را موظف کرد بخش عمده‌ای از درآمدهای ارزی خود را در داخل کشور و به روبل تبدیل کنند. وی ادامه داد: این فرآیند باعث تزریق مداوم ارز به بازار رسمی شد و از طرفی تقاضای داخلی برای ارز خارجی را کاهش داد. درواقع، روبل با پشتوانه جریان مستمر عرضه ارز تقویت شد؛ نه از طریق ذخایر خارجی، بلکه با استفاده از مکانیسم فعال‌سازی منابع صادراتی.
نقش روانی ثبات و پیش‌بینی‌پذیری در بازار ارز
صفرزاده افزود: اقدام سوم و بسیار کلیدی روسیه، تنوع‌بخشی هوشمندانه به ارزهای مبادله‌ای بود. استفاده از یوآن چین به‌عنوان ارز جایگزین دلار در ذخایر ارزی و مداخلات بازار، نه‌تنها وابستگی به نظام مالی غرب را کاهش داد، بلکه راه تنفسی برای تجارت خارجی کشور فراهم کرد. این کارشناس تاکید کرد: ه یوآن، مهم‌ترین ارز خارجی در بازارهای مالی روسیه محسوب می‌شود و نقش تعیین‌کننده‌ای در موازنه بازار ارز این کشور دارد. وی همچنین به نقش روانی ثبات و پیش‌بینی‌پذیری در بازار ارز اشاره کرده و می‌گوید: اقدامات بانک مرکزی روسیه باعث شد فعالان اقتصادی به‌تدریج انتظارات خود را با ثبات روبل تنظیم کنند. وقتی انتظارات تورمی کنترل شود و چشم‌انداز ارزی با ثبات جلوه کند، تقاضای غیرتجاری و سفته‌بازانه برای ارز کاهش می‌یابد. این پدیده خود به تقویت چرخه ثبات ارزی منجر می‌شود.
ترکیب ابزارهای پولی و ارزی
درمجموع، تجربه روسیه نشان می‌دهد که حتی در شرایط جنگ، تحریم‌های شدید و خروج سرمایه، می‌توان با ترکیب دقیق ابزارهای پولی، ارزی و نهادی، از سقوط پول ملی جلوگیری کرد. البته این مسیر نیازمند شجاعت در تصمیم‌گیری، هماهنگی نهادی و اعتمادسازی مستمر با بازارهاست. آنچه روبل را نجات داد، نه صرفاً تزریق منابع، بلکه بازآفرینی نقش پول ملی در معادلات اقتصادی روسیه بود.