اکسپوها به‌عنوان رویدادهایی با قدمتی نزدیک به ۲۰۰ سال، فرصتی استثنایی برای معرفی توانمندی‌ ها، ظرفیت‌ ها و فرهنگ کشورها در عرصه جهانی محسوب می‌ شوند. این نمایشگاه ‌ها که هر پنج سال یک ‌بار برگزار می ‌شوند، بستری برای تعاملات بین ‌المللی، جذب سرمایه ‌گذاری و تقویت جایگاه دیپلماسی اقتصادی کشورها فراهم می ‌آورند. با این حال، انصراف ایران از حضور در اکسپو ۲۰۲۵ اوزاکا ژاپن، آن هم بدون نگرانی یا تلاشی برای جبران، انتقادات گسترده‌ ای را برانگیخته است. این تصمیم که حاصل اختلافات داخلی در میان نهادهای دولتی است، نه‌ تنها نشانه‌ ای از ضعف مدیریتی، بلکه دهن‌ کجی آشکار به بخش خصوصی کشور و مسیر توسعه اقتصادی ایران تلقی می ‌شود.
اکسپوها یکی از مهم ‌ترین بسترهای نمایش توانمندی‌های ملی در عرصه بین‌المللی هستند. موضوع اکسپو ۲۰۲۵ ژاپن «طراحی جامعه آینده» است و قرار است از ۲۴ فروردین تا ۲۱ مهرماه ۱۴۰۴ در اوزاکا برگزار شود. در چنین رویدادهایی، کشورها با ارائه دستاوردهای علمی، فرهنگی و اجتماعی خود، فرصت کم ‌نظیری برای جذب مخاطبان جهانی دارند. برای ایران، حضوری مؤثر در این نمایشگاه‌ ها می ‌تواند پلی برای تقویت روابط تجاری و معرفی توانمندی ‌های اقتصادی کشور باشد. در شرایطی که کشور با تحریم‌ ها و محدودیت‌ های خارجی مواجه است، مشارکت در چنین رویدادهایی فرصتی برای خنثی ‌سازی فشارهای بین‌المللی و تقویت دیپلماسی اقتصادی است.
انصراف ایران از اکسپو ژاپن، ناشی از اختلافات داخلی میان وزارتخانه‌ های “صنعت، معدن و تجارت” و “میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری” است؛ این اختلافات به تصمیمی انجامید که بر خلاف منافع ملی و در تضاد با مسیر توسعه اقتصادی کشور است. جالب ‌تر آنکه این انصراف بدون هیچ ناراحتی یا تلاشی برای جبران اعلام شد. چنین برخوردی، نشاندهنده نادیده گرفتن اهمیت این رویداد و پیامدهای آن برای بخش خصوصی و جایگاه بین ‌المللی ایران است. بدین سبب دولت پزشکیان با پذیرفتن این تصمیم و اعلام رسمی آن سدی در برابر بخش خصوصی ایجاد کرد.
بخش خصوصی؛ قربانی تصمیمات دولتی
انصراف دولت از اکسپو، خبری شوکه کننده و نامطلوب برای بخش خصوصی کشور بود. فعالان اقتصادی و اتاق‌ های بازرگانی بر این باورند که چنین تصمیمی یک خودتحریمی بزرگ محسوب می ‌شود. این انصراف، فرصت معرفی توانمندی ‌های ایران را از بین برد و راه را برای تعاملات اقتصادی و جذب سرمایه‌ گذاری مسدود کرد. بخش خصوصی در واکنش به این تصمیم، پیشنهاد کرد که حتی در صورت عدم مشارکت دولتی، می ‌توان از طریق برنامه ‌های جانبی، اعزام هیئت ‌ها و برگزاری روز ملی ایران در اکسپو، حضور حداقلی داشت. اما نبود حمایت‌های لازم از سوی دولت، این مسیر را نیز دشوار کرده است.
انصراف از اکسپو؛ اقدامی برخلاف توسعه
تصمیم به انصراف از اکسپو، برخلاف روند توسعه و نیازهای اقتصادی کشور است. این رویدادها بستری برای تعاملات جهانی و نمایش توانمندی ‌های ملت‌ هاست. انصراف از آن، نه‌تنها فرصت معرفی کشور را از بین می ‌برد، بلکه پیام ضعف مدیریتی و بی ‌توجهی به منافع ملی را به جامعه جهانی مخابره می‌ کند. به گفته فعالان اقتصادی، این نخستین بار در تاریخ نزدیک به ۲۰۰ ساله اکسپوهاست که ایران تصمیم به عدم حضور می‌ گیرد. این رویداد، فرصتی برای ارتقای دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی است که اکنون با این تصمیم، به ‌راحتی از دست رفته است. در شرایطی که اختلافات دو وزارتخانه مانع حضور دولتی ایران در اکسپو شده است، بخش خصوصی می ‌تواند نقشی اساسی در جبران این کمبود ایفا کند. برخی پیشنهاد کرده‌ اند که با همکاری کشورهای فارسی ‌زبان مانند تاجیکستان، زمینه‌ ای برای حضور مشترک در این رویداد فراهم شود. اما این پیشنهادها نیز نیازمند همراهی دولت است؛ در خصوص پیامدهای انصراف از اکسپو باید عنوان کرد که این امر سبب تضعیف دیپلماسی اقتصادی می ‌شود.
همچنین این امر باعث می‌شود که امکان جذب سرمایه ‌گذاری ‌های جدید و معرفی دستاوردهای ملی از بین برود؛ از سویی انصراف بدون دلیل قانع‌ کننده، نشاندهنده ضعف مدیریتی و عدم انسجام در تصمیم ‌گیری‌ های کلان کشور است. بی ‌اعتمادی بخش خصوصی هم دیگر چالشی است که این انصراف سبب شده است بر این اساس این تصمیم، پیامدهایی منفی برای تعاملات میان دولت و بخش خصوصی داشته و اعتماد این بخش به حمایت‌های دولتی را کاهش می ‌دهد.
ناکارآمدی دولت چهاردهم
حسین ظفری، عضو اتاق بازرگانی ایران به خبرنگار چارسوق گفت: انصراف ایران از حضور در اکسپو ژاپن، یک تصمیم عجیب و غیرقابل دفاع است که منافع ملی را نادیده گرفته و فرصتی ارزشمند برای تقویت تعاملات جهانی را از بین برده است. در شرایطی که ایران به تقویت دیپلماسی اقتصادی و معرفی توانمندی‌های خود نیاز دارد، چنین تصمیمی نشانه ‌ای از عدم مدیریت کارآمد دولت چهاردهم است.
او افزود: بخش خصوصی در تلاش است تا از طریق مسیرهای جایگزین، حضوری حداقلی در این رویداد داشته باشد، اما قطعا نبود حمایت دولتی و اعلام رسمی انصراف، این مسیر را پیچیده کرده و حتی امکان دارد که بخش خصوصی هم مجال حضور پیدا نکند. اکسپو ژاپن، می ‌توانست فرصتی برای ارتقای جایگاه ایران در عرصه بین‌ المللی باشد به خصوص اینکه ما با سخت ‌ترین تحریم‌ ها روبرو هستیم. تصمیم اشتباه دولت، نه‌ تنها بخش خصوصی را ناامید کرد، بلکه تصویری ضعیف از ایران در صحنه جهانی ارائه داد که این امر برای بخش خصوصی بسیار خبر بدی است.
وزارت صمت متولی مناسب برای حضور ایران در اکسپو نیست
مرتضی آقامیری، عضو اتاق بازرگانی ایران نیز با انتقاد از تصمیم دولت درباره انصراف از اکسپو ژاپن گفت: اکسپو ژاپن را نباید از دست داد؛ پس منتظر تجدیدنظر دولت هستیم. متولیان بخش خصوصی پای کار هستند. شاید یک نقطه ضعف جدی این موضوع این باشد که تولی ‌گری امر را به سازمانی دادند که صلاحیت کار را ندارد؛ چون اکسپو بیشتر بر پایه امور فرهنگی و اجتماعی استوار است و وزارت صنعت، معدن و تجارت نمی‌تواند متولی مناسبی باشد. همچنین بهرام شکوری، نایب ‌رئیس اتاق مشترک ایران و ژاپن، اکسپو را محلی برای حضور مردم و ملت‌ ها دانست و تصریح کرد: دولت ۴ ماه گزارش داد که درگیر دریافت مجوز است، در صورتی که اگر کار را به بخش خصوصی سپرده بود، خیلی زودتر کار را جلو می‌برد. حال بدون دریافت نظر بخش خصوصی، انصراف از اکسپو را اعلام کردند. به هر حال اگر نتوانیم با قدرت، حضور داشته باشیم، معتقدیم مشارکت نکنیم بهتر است. او ادامه داد: امروز درباره اکسپو صحبت می‌کنیم که به کشورها و دنیا تعلق دارد. اکسپو فرصتی برای تعامل ایران با دنیاست. می ‌توانیم بیاموزیم و نقش خود را در آینده دنیا تعریف کنیم. زمان تنگ است و اگر دولت تمایلی به مشارکت ندارد بخش خصوصی در صورتی که مطمئن شود می‌ تواند مشارکت قدرتمندی داشته باشد، آمادگی پیگیری موضوع را دارد.