با تصمیم اخیر کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ایران به‌عنوان عضو ناظر این اتحادیه پیوست. عضویت تهران در اوراسیا موقعیت اقتصادی و سیاسی ایران را در عرصه جهانی بهبود خواهد بخشید ، تحریم‌های آمریکا علیه کشورمان را تا حدی خنثی می‌کند و اوراسیا هم با ظرفیت‌هایی نظیر گسترش بازار، امنیت انرژی و نفوذ ژئوپلیتیکی مواجه می‌شود.
به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ سند مربوط به عضویت ناظر جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا عصر پنج‌شنبه ششم دی‌ماه ۱۴۰۳ به امضای سران پنج کشور عضو این اتحادیه رسید.
وزیر صمت ایران طی سخنانی در جمع سران اتحادیه اقتصادی اوراسیا، رویکرد جمهوری اسلامی ایران را توسعه مبادلات تجاری با همسایگان و دیگر کشورها و همچنین در چارچوب همکاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا عنوان کرد.
وی همچنین،افزود: «با اجرایی شدن منطقه تجارت آزاد بین این ۶ کشور، فصل جدیدی از تبادلات تجاری گشوده خواهد شد و در گام بعدی، آماده گسترش همکاری‌ها در حوزه حمل‌ونقل هستیم».
برای ایران، بهترین راه برای مقابله با تحریم‌های آمریکا، تقویت روابط اقتصادی با اتحادیه اوراسیا به‌عنوان یک‌نهاد فراملی بوده که بر اساس اتحادیه گمرکی روسیه، قزاقستان و بلاروس در سال ۲۰۱۴ ایجاد شد. سپس ارمنستان و قرقیزستان به EAEU پیوستند. در اکتبر ۲۰۱۸ نیز اتحادیه اوراسیا قرارداد تجارت آزاد با ایران امضا کرد. تراز تجاری بین بلوک و جمهوری اسلامی از آن زمان تاکنون رو به افزایش بوده است.
برای نمونه، میزان صادرات ایران به کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا در ۹ ماهه گذشته در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حدود ۲۱ درصد ازنظر ارزش و حدود ۲۲ درصد ازلحاظ وزن افزایش داشت. در این مدت حدود سه میلیون و ۸۶۰ هزارتن کالا به ارزش یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار به ۵ کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا صادر شد. بیشترین میزان صادرات کالاهای ایرانی به اعضای این اتحادیه به ترتیب به کشور روسیه با یک‌میلیون و ۹۶۰ هزارتن، ارمنستان با یک‌میلیون و ۴۸۰ هزارتن، قزاقستان با ۳۶۰ هزارتن، قرقیزستان با ۴۴ هزارتن و بلاروس با ۱۴ هزارتن انجام‌شده است.
حتی باوجود همه‌گیری کووید ۱۹ نیز کل گردش مالی ایران و اتحادیه اوراسیا در سال ۲۰۲۰ دو درصد افزایش یافت و از مرز ۲ میلیارد دلار گذشت. محصولات غذایی و مواد خام کشاورزی حدود ۸۰ درصد یا ۹۳۹ میلیون دلار از حجم عرضه کشورهای عضو اتحادیه اروپا به ایران را تشکیل می‌داد که بیش از نیمی از آن (۶۰۹ میلیون دلار) به غلات اختصاص داشت.
اهداف مشترک
این تصمیم، برای ایران و هم برای خود اوراسیا از اهمیت قابل‌توجهی برخوردار است، زیرا گسترش این سازمان به جنوب می‌تواند مزایای استراتژیک، اقتصادی و سیاسی زیادی به همراه داشته باشد. درهرصورت، تردیدی وجود نداشت که ایران در مواجهه با تحریم‌های آمریکا، مشتاق بوده تا هر چه زودتر به اتحادیه اوراسیا بپیوندد. بدون شک اکنون عضویت تهران در اوراسیا موقعیت اقتصادی و سیاسی ایران را در عرصه جهانی بهبود خواهد بخشید. چنین اقدامی، احتمالاً به جمهوری اسلامی این امکان را می‌دهد که حداقل تا حدی هزینه تحریم‌های ایالات‌متحده را خنثی کند. همچنین می‌تواند، دولت ایالات‌متحده را وادار کند که در مذاکرات آتی احتمالی بر سربرنامه هسته‌ای تهران انعطاف‌پذیرتر باشد.
همچنین مسکو به دنبال ایجاد یک مسیر جایگزین برای بازارهای خاورمیانه خواهد بود. موضوعی که می‌تواند یکی از دلایلی باشد که کرملین قویاً از ساخت کریدور شمال-جنوب حمایت می‌کند. پیش‌بینی می‌شود که خط آهن آینده روسیه و ایران که از آذربایجان و ارمنستان عبور می‌کند، تأثیر جدی بر روابط اقتصادی بین مسکو و جمهوری اسلامی ایران داشته باشد.
علاوه براین، یک اتصال ریلی، می‌تواند به ایران کمک کند تا روابط خود را با سایر کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا تقویت کند. به‌عنوان‌مثال، ارمنستان امیدوار است از پیوستن ایران به اتحادیه اوراسیا منتفع شود. همچنین کارشناسان قزاقستان براین باورند که از منظر اقتصادی، عضویت بالقوه ایران در اوراسیا، تأثیر زیادی بر اقتصاد این کشور آسیای مرکزی خواهد داشت.
احتمالاً برای روسیه نیز برگ برنده ایران، دسترسی به اقیانوس هند خواهد بود. روسیه قرن‌ها جنگ‌های خونینی را برای دسترسی به مسیرهای تجاری دریایی، انجام داده است. با پیوستن تهران به اتحادیه اوراسیا، این اتحادیه فراتر از مرزهای پس از شوروی گسترش خواهد یافت و احتمالاً فدراسیون روسیه نیز نفوذ خود را در خاورمیانه افزایش می‌دهد.
درنهایت، همه کشورهای عضو EAEU بخشی از کشورهای مشترک‌المنافع هستند که پس از انحلال اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ تشکیل شد. بدون تردید، روسیه نقش اصلی را در این روند ایفاء می‌کند و با توجه به اینکه اکنون ایران و هم روسیه با تحریم‌های آمریکا مواجه هستند، احتمالاً به توسعه روابط اقتصادی و سیاسی خود ادامه خواهند داد.
منافع برای ایران
یکپارچگی اقتصادی: ایران که از تحریم‌ها و دسترسی محدود به بازارهای بین‌المللی مواجه است، می‌تواند از عضویت اوراسیا برای گسترش روابط اقتصادی خود با روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان استفاده کند. این امر به تهران امکان می‌دهد که تجارت خارجی خود را متنوع، وابستگی به بازارهای فردی را کاهش و اقتصاد خود را تقویت کند.
ترجیحات تجاری: عضویت کامل در اوراسیا، می‌تواند دسترسی ایران به تجارت آزاد با کشورهای عضو را فراهم کند که صادرات کالاهای ایرانی ازجمله نفت، گاز، محصولات کشاورزی و کالاهای تولیدی را تا حد زیادی تسهیل می‌کند. البته ایران نیز باید به سیاست حمایت گرایی دولتی خود برای کشورهای عضو اوراسیا پایان دهد که تاکنون سیاست‌های حفاظتی تعرفه‌ای آن در سطح بسیار بالایی بوده است.
سرمایه‌گذاری و فناوری: عضویت ایران، می‌تواند به افزایش جریان سرمایه‌گذاری و فناوری خارجی از کشورهای اوراسیا به ایران کمک کند که کاتالیزوری برای نوسازی صنعت و زیرساخت‌های کشور خواهد بود.
منافع اتحادیه اقتصادی اوراسیا
گسترش بازار: ایران با بیش از ۸۰ میلیون نفر جمعیت، بازار جذابی برای کالاها و خدمات کشورهای عضو اوراسیا است. علاوه براین، ایران می‌تواند به‌عنوان پلی برای بازارهای غرب و جنوب آسیا باشد. پروژه‌های حمل‌ونقلی مانند شمال-جنوب و ابتکار کمربند و جاده، می‌توانند نقش مهمی در این امر ایفاء کنند.
امنیت انرژی: ایران دارای ذخایر نفت و گاز قابل‌توجهی است که آن را به یک شریک مهم در تضمین امنیت انرژی برای کشورهای اوراسیا، به‌ویژه کشورهای عضو وابسته به انرژی مانند ارمنستان و بلاروس تبدیل می‌کند.
نفوذ ژئوپلیتیکی: عضویت ایران در اوراسیا باعث تقویت نفوذ این سازمان در منطقه غرب آسیا می‌شود که می‌تواند به تقویت ثبات سیاسی و امنیت در منطقه کمک کند.
رویکرد راهبردی
ورود ایران به اوراسیا، هم برای این کشورو هم برای کشورهای عضو این اتحادیه، چشم‌اندازهای مهمی را به همراه دارد. همچنین مشارکت ایران در سازمان همکاری شانگهای و بریکس، می‌تواند نقش مثبتی در این روند داشته باشد ، جایگاه تهران را در عرصه بین‌المللی تقویت و ادغام آن در فضای اقتصادی اوراسیا را تسهیل کند.
درواقع، ایران یکی از امیدوارکننده‌ترین شرکاء برای کشورهای اوراسیا خواهد بود. راحت‌ترین مسیر برای انتقال کالا به جنوب آسیا از طریق ایران بوده که در ایده پروژه کریدور حمل‌ونقل شمال به جنوب منعکس‌شده است. در این زمینه، الحاق ایران به اوراسیا، جابه‌جایی محموله‌های روسیه به بندر چابهار و مسیر دریایی مستقیم به بمبئی را تسهیل می‌کند.
همچنین روسیه از توسعه همکاری و یکپارچگی منطقه‌ای حمایت می‌کند ومنافع قابل‌توجهی را نه‌فقط در بهبود و تحکیم اوراسیا، بلکه در راستای ایجاد فضای واحد به نام «اوراسیا بزرگ» است. مفهوم اوراسیا بزرگ، مستلزم ایجاد یک فضای اقتصادی واحد در قاره اوراسیا با منافعی در شمال و شرق آفریقا، جزایر اقیانوس آرام و حتی اندونزی و استرالیا است. بنابراین پیوستن ایران می‌تواند برای این راهبرد مسکو، مفید باشد.