ایران در ۵ سال گذشته به طور متوسط حدود ۳ میلیارد دلار جو، ذرت دامی، گندم و روغن آفتابگردان از مبدأ روسیه وارد کرده است. برخلاف برخی اظهارنظرها مبنی بر تجارت با ارزهای ملی، حدود ۸۷ درصد ارزش دلاری واردات کالای اساسی ایران از روسیه توسط شرکت‌های واسط مستقر در امارات، ترکیه و سایر کشورها و با ارزهای ثالث همچون درهم تسویه شده است. این وابستگی بالا به شرکت‌های واسط و ارزهای ثالث، مسیر تأمین کالاهای اساسی کشور را به‌شدت در معرض ریسک‌های تحریمی، افزایش هزینه مبادله و عدم شفافیت مالی قرار داده است؛ بنابراین بازطراحی ساختاری واردات کالای اساسی برای خرید مستقیم از روسیه ضرورت دارد.
روسیه یکی از مبادی اصلی واردات کالای اساسی ایران است. در صدر فهرست واردات ایران از روسیه ذرت دامی، جو، گندم و روغن آفتابگردان با مجموع حدود ۵ میلیون تن و ارزش ۲.۲ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۳ قرار دارد که ایران را به بزرگ‌ترین واردکننده جو و ذرت دامی از روسیه تبدیل کرده است.

تنها ۱۶ درصد از واردات در ۵ سال گذشته مستقیما از شرکت‌های روسی بوده است
بررسی‌ها نشان می‌دهد اکثریت شرکت‌هایی که از مبدأ روسیه به ایران صادرات داشته‌اند در کشورهای ترکیه و امارات متحده عربی مستقر بوده‌اند. حضور این شرکت‌ها در بازار ایران نشان‌دهنده وابستگی ایران به این دو کشور در تأمین غلات و نهاده‌های دامی و خرید غیرمستقیم از روسیه است و تنها تعداد معدودی شرکت مثل OZK (شرکت متحد غله) که جزو ۵ غول صادرکننده غلات روسیه (گندم) است، با ایران تجارت مستقیم داشته‌اند.

همچنین بخوانید:

توسعه تعاملات پولی با چین

نقش ۸۷ درصدی ارزهای واسط در واردات کالای اساسی از روسیه
طبق اظهارات برخی مقامات ایرانی و روسی تا ۸۰ درصد تجارت ایران به روسیه به صورت روبلی-ریالی انجام می‌شود. به طور مثال الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه اعلام کرده است ۸۰ درصد تجارت روسیه و ایران با پول ملی دو کشور (ریال و روبل) انجام می‌شود. همچنین کاظم جلالی سفیر ایران در روسیه اعلام کرده بیش از ۶۰ درصد مبادلات تجاری (ایران و روسیه) با ریال و روبل انجام می‌شود؛ اما این عدد مختص به ۱۶ درصدی است که به صورت خرید مستقیم از روسیه بوده است و در آمارهای گمرک نیز این عدد ذکر می‌شود.
اگر فرض گرفته شود ۸۰ درصد تسویه روبلی-ریالی برای همین ۱۶ درصد است، در این صورت کمتر از ۱۳ درصد کل حجم واردات غلات و دانه‌های روغنی از روسیه به صورت روبلی-ریالی بوده است و بقیه به واسطه شرکت‌های واسط و درنتیجه با استفاده از نظام پرداخت درهمی، یورویی و… بوده است.
ایران زیر تیغ ارزهای واسط
ایران برای واردات کالاهای اساسی سالانه بیش از ۱۲ میلیارد دلار ارز حاصل از فروش نفت به چین هزینه می‌کند، علاوه بر مسیر طاقت‌فرسا و اقدامات ضدتحریمی که از طریق ناوگان سایه برای فروش نفت انجام می‌شود مسیر بازگشت ارز برای پرداخت بدهی تامین‌کننده‌های خارجی کالاهای اساسی بسیار غیرشفاف و زیر تیغ تحریم کننده‌های غربی است.
به عبارتی دیگر با وجود اینکه واردات کالاهای اساسی در شرایط فعلی شامل معافیت‌های اوفک می‌شود، اما از آنجایی که منابع ارزی برای خرید کالای اساسی ایران به درآمدهای نفتی وابسته شده است، سیستم پرداخت ایران در طول این سال‌ها به سمت مسیرهایی رفته است که ارز صادرات نفت ایران از طریق سیستم غیربانکی و غیرشفاف تراستی به حساب خریداران و درنهایت تامین‌کنندگان جهانی کالای اساسی منتقل شود.
ضروری است مجموعه‌ای از راه‌حل‌های عملیاتی و قابل اتکا برای کاهش وابستگی ایران به شرکت‌های واسط و ارزهای ثالث در واردات کالاهای اساسی از روسیه به‌صورت جدی بررسی شود. این راه‌حل‌ها باید معطوف به افزایش سهم خرید مستقیم از شرکت‌های روسی، گسترش تسویه‌های روبلی-ریالی، ایجاد سازوکارهای مالی شفاف و تحریم‌گریز و بازطراحی نقش درآمدهای نفتی در تأمین ارز کالاهای اساسی باشد.