در ۱۲ روز جنگ اخیر با رژیم صهیونیستی، برخلاف انتظاراتی که از تجربه‌های جهانی و حتی برخی سوابق داخلی برمی‌آید، مردم ایران رفتار اقتصادی عقلانی و ستودنی از خود نشان دادند. در حالی که در بسیاری از کشورها، بحران‌هایی نظیر جنگ یا تنش‌های سیاسی به هجوم برای خرید احتکاری و برهم خوردن تعادل بازار منجر می‌شود، در ایران شاهد ثبات نسبی بازار و عدم هجوم مردم به فروشگاه‌ها بودیم. این رفتار منطقی که نشان‌دهنده بلوغ اقتصادی و اجتماعی مردم است، نه‌تنها مانع از ایجاد کمبود مصنوعی در بازار شد، بلکه پیام روشنی به رسانه‌های معاند ارسال کرد که تلاش داشتند با ایجاد فضای روانی، مردم را به سمت خریدهای هیجانی سوق دهند. با این حال، در این دوره، برخی سودجویی‌ها و افزایش قیمت‌های خودسرانه به‌ویژه در جاده‌ها و مناطق پرتردد مشاهده شد که البته در سطح کلان، تأثیر چندانی بر ثبات بازار نداشت. در این خصوص، گفت‌وگویی با آلبرت بغزیان، استاد اقتصاد دانشگاه تهران، انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

سؤال: در ۱۲ روز جنگ با رژیم متجاوز صهیونیستی، شاهد بودیم که برخلاف بسیاری از بحران‌ها در سایر کشورها، مردم ایران به خرید احتکاری روی نیاوردند و رفتار اقتصادی عقلانی از خود نشان دادند. خریدهایشان منطبق با نیاز روزانه بود و هجومی به سوپرمارکت‌ها برای خالی کردن قفسه‌ها دیده نشد. به نظر شما، این بلوغ فکری و اقتصادی از کجا نشأت گرفته و چه عواملی باعث شد مردم چنین رفتاری داشته باشند؟
آلبرت بغزیان: در گذشته، بارها دیده‌ایم که وقتی اعلام می‌شد قیمت کالایی مثل شوینده، برنج یا چای قرار است افزایش یابد، مردم به فروشگاه‌ها هجوم می‌بردند و قفسه‌ها را خالی می‌کردند. این رفتار بیشتر به نگرانی از افزایش قیمت مربوط بود تا کمبود کالا. در آن موارد، کارخانه‌ها یا توزیع‌کننده‌ها گاهی کالا را احتکار می‌کردند تا با قیمت جدید عرضه کنند، یا فروشگاه‌ها اجناس را مخفی می‌کردند؛ اما در این ۱۲ روز جنگ، شرایط فرق داشت. نگرانی اصلی مردم نه افزایش قیمت، بلکه احتمال اختلال در توزیع به دلیل موشک‌باران، تعطیلی کارخانه‌ها یا بسته شدن مغازه‌ها بود. با این حال، این اتفاق نیفتاد. بخش توزیع به‌خوبی عمل کرد، مغازه‌ها باز ماندند و احتمال هدف قرار گرفتن نقاط خاص آن‌قدر پایین بود که مردم احساس خطر جدی نکردند.
از طرف دیگر، بسیاری از مردم شهرهای بزرگ را ترک کردند و به مناطق روستایی یا شهرهای دیگر رفتند، اما مطمئن بودند که در مقصد هم مغازه‌ها باز هستند و کالاها در دسترس است. به همین دلیل، نیازی به خرید هیجانی احساس نکردند. نکته جالب این بود که حتی در جاده‌ها، با وجود صف‌های پمپ بنزین، در شهرها کمبود بنزین یا آب آشامیدنی دیده نشد. این نشان می‌دهد که مردم این‌بار به‌جای واکنش احساسی، با منطق عمل کردند. البته، در برخی نقاط جاده‌ای، قیمت‌ها به‌صورت خودسرانه بالا رفت، چون عرضه کالا به دلیل مشکلات حمل‌ونقل کمی زمان‌بر بود؛ اما به‌طور کلی، خرید هیجانی و احتکاری رخ نداد. با این حال، اگر خدای‌ناکرده چنین بحرانی تکرار شود، ممکن است چالش‌هایی ایجاد شود و سیاست‌گذاران باید آمادگی بیشتری برای تأمین آذوقه داشته باشند.

همچنین بخوانید:

تاب‌آوری بازار در روزهای جنگ

سؤال: آیا این رفتار عقلانی مردم می‌تواند به کاهش تورم انتظاری ناشی از جنگ منجر شود؟
آلبرت بغزیان: خیر، این‌گونه نیست. تورم انتظاری به تغییرات قیمت در بازه‌های زمانی طولانی‌تر، مثلاً یک‌ساله، بستگی دارد. ممکن است در یک دوره کوتاه‌مدت، مثل این دو هفته، برخی کالاها مثل آب یا برنج به دلیل هجوم مردم در مناطق پرتردد گران شود، اما این افزایش قیمت موقتی است و در محاسبات تورم بلندمدت اثر چندانی ندارد. تنها در صورتی تورم محاسبه می‌شود که کارخانه‌ها یا دولت به‌صورت رسمی قیمت‌ها را افزایش دهند. در این دوره، نه دلار به‌طور قابل‌توجهی گران شد و نه کمبود مواد اولیه وجود داشت. افزایش قیمت برخی اقلام مثل لبنیات هم به مسائل جاری بازار مربوط بود و ربطی به جنگ نداشت.

سؤال: با توجه به شرایط کنونی و رصد نزدیک بازار، چه توصیه‌ای برای کارخانه‌داران، دولت و تصمیم‌گیران دارید؟
آلبرت بغزیان: کارخانه‌داران باید همکاری کنند و توزیع را متوقف نکنند. انبارهایشان پر است و تولید ادامه دارد. برخی از کارخانه‌داران طی روزهای اخیر بر قیمت محصولات خود افزودند اما قیمت دلار آنقدری بالا نرفته که بخواهد اکنون روی قیمت‌ها اثر بگذارد لذا از کارخانه‌داران و تمام تولیدکنندگان می‌خواهیم که شرایط را درک کنند و مردم را در تنگنا قرار ندهند. ما همه در یک طرف هستیم و نباید اجازه دهیم که کشور با چالش گرانی و کمبود کالا مواجه شود. در مقطع فعلی مهم‌ترین موضوع آرامش و ثبات قیمت‌ها است. اگر چنین امری به فراموشی سپرده شود و برخی‌ها تنها به دنبال سود خود باشند، این امر به سرعت بر نگرانی‌ها افزودن می‌کند و حتی احتمال دارد که خرید احتکاری صورت گیرد. حتی اگر جنگ به‌صورت منقطع ادامه یابد، مثلاً با حملات پراکنده، نباید تولید یا توزیع مختل شود. دولت هم باید با نظارت دقیق بر قیمت‌ها، به‌ویژه درب کارخانه، مانع از گران‌فروشی شود. در این دوره، برخی گران‌فروشی‌ها در جاده‌ها دیده شد، اما این موارد محدود بود. دولت باید اطمینان دهد که توزیع کالا روان است و کارخانه‌ها به دلیل قطعی برق یا کمبود گاز تعطیل نمی‌شوند. همچنین، می‌توان ایست‌های بازرسی برای نظارت بر قیمت اقلام ضروری ایجاد کرد تا از سوءاستفاده جلوگیری شود. کارخانه‌ها با توزیع مناسب و منظم می‌توانند از هجوم مردم به فروشگاه‌ها و خرید احتکاری جلوگیری کنند.

همچنین بخوانید:

قفسه‌های پُر، چرخ‌های نیمه‌خالی؛ حکایت بازار کالای اساسی

سؤال: چه توصیه‌ای به مردم دارید؟
آلبرت بغزیان: مردم باید به یکدیگر کمک کنند. اگر کسی بیش از نیاز خود خرید کرده و همسایه‌اش کمبود دارد، بهتر است با هم مشارکت کنند و موجودی خود را به اشتراک بگذارند. در این شرایط، همدلی و همکاری می‌تواند از فشار روانی و اقتصادی بکاهد و مانع از بروز رفتارهای احتکاری شود.

سوتی‌تر: برخی از کارخانه‌داران طی روزهای اخیر بر قیمت محصولات خود افزودند اما قیمت دلار آنقدری بالا نرفته که بخواهد اکنون روی قیمت‌ها اثر بگذارد لذا از کارخانه‌داران و تمام تولیدکنندگان می‌خواهیم که شرایط را درک کنند و مردم را در تنگنا قرار ندهند. ما همه در یک طرف هستیم و نباید اجازه دهیم که کشور با چالش گرانی و کمبود کالا مواجه شود. در مقطع فعلی مهم‌ترین موضوع آرامش و ثبات قیمت‌ها است. اگر چنین امری به فراموشی سپرده شود و برخی‌ها تنها به دنبال سود خود باشند، این امر به سرعت بر نگرانی‌ها افزودن می‌کند و حتی احتمال دارد که خرید احتکاری صورت گیرد.