آمریکا از ۱۳ آوریل (۲۴ فرودین) اعلام کرد که ایران را تحت محاصره دریایی قرار می‌دهد و ترامپ بارها این محاصره را قوی و محکم خواند.
اما شرکت رهیابی محموله‌های نفتی ورتکسا اعلام کرد که دست‌کم ۳۴ نفتکش مرتبط با ایران محاصره را شکستند و تأیید شده که نزدیک به ۱۱ میلیون بشکه نفت ایران از کنار محاصره آمریکا عبور کرده‌اند.
پیش از این هم یک شرکت دیگر رهیابی محموله‌های دریایی، تانکر ترکرز، از خروج مخفیانه ۴ میلیون بشکه دیگر نفت ایران از خط محاصره دریایی آمریکا خبر داد. حالا آمار جدید از خروج ۵۲ شناور تنها در ۷۲ ساعت خبر می‌دهد.
پس از این اقدام غیرقانونی آمریکا و همچنین نقض آتش‌بس، ایران هم اعلام کرد که محدودیت‌های اعمالی بر تنگه هرمز شدیدتر خواهد شد و تصاویر ماهواره‌ای حاکی از تردد نزدیک به صفر در این آبراه حیاتی است.
در همین راستا، گشتی‌های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به شدت حرکت کشتی‌ها در این تنگه را زیر نظر دارند به‌طوری‌که تاکنون دو کشتی مختلف مرتبط با آمریکا و رژیم صهیونیستی توقیف و به سواحل ایران منتقل شده‌اند.
از این‌رو، این آبراه حیاتی تنها به روی کشتی‌های ایرانی و منتسب به ایران باز است و اگر کشتی از تنگه عبور کند تنها و با اجازه نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران است؛ نکته‌ای در تمام آمارها و گزارش‌های بین‌المللی به آن اشاره می‌شود.

تانکر ترکرز: ۱۹ نفتکش خالی ایران مهیای بارگیری نفت
پایگاه تانکر ترکز از وجود ۱۹ نفتکش خالی در آب‌های ایران خبر داد که مهیای بارگیری نفت هستند.
این مسئله یعنی ظرفیت ذخیره ۵۰ میلیون بشکه نفت با وجود محاصره همچنان با تکنیک ذخایر شناور وجود دارد.
با توجه به صادرات ۱.۷ میلیون بشکه‌ای نفت ایران، تنها ذخایر شناور ایران امکان ذخیره نفت به مدت ۳۰ روز را دارا هستند.
این در حالی است که ترامپ مدعی شده بود، ظرفیت ذخیره نفت ایران این هفته تمام‌شده و میادین نفتی کشور از زیرزمین منفجر می‌شوند.
ایران تجربه مدیریت میادین نفتی با وجود کاهش چشمگیر صادرات در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ را دارد.

با این حال، بررسی کارشناسانه نشان می‌دهد که این حربه موفق نخواهد بود چراکه کشور پهناوری چون ایران که دارای مرزهای زمینی وسیع با همسایگان است، امکان جایگزینی این مسیرها را به جای مسیرهای دریایی فراهم می‌کند.

در این راستا، دولت برای جایگزینی جریان تجارت ایران از آب‌های جنوبی تدابیر جدیدی اندیشیده که همانا طراحی و فعال کردن کریدورهای جدید زمینی است.

۶ کریدور جدید

در این زمینه، یک مقام سازمان توسعه تجارت ایران از طراحی ۶ کریدور جدید زمینی برای جایگزینی با مسیرهای دریایی خبر داد.

سید علی امامی، مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران دراین‌باره گفت: کریدورها درواقع به مسیرهای جابه‌جایی کالا اطلاق می‌شوند و خدمات حمل‌ونقلی و پشتیبانی تجاری را انجام می‌دهند؛ به بیان دیگر کریدورها، مسیری هستند که پشتیبانی تجاری را انجام می‌دهد.
وی در ادامه به لزوم شناسایی مسیرهای کریدوری جدید در شرایط اضطرار پرداخت و افزود: قطع و نارسایی زنجیره تأمین بعد از همه‌گیری کرونا شناسایی مسیرهای جدید علاوه بر حفظ مسیرهای سنتی را به یک ضرورت تبدیل کرد؛ البته باید این نکته را در نظر داشت که تعریف کریدورهای جدید محدود به این دوره نبود و پیش از این نیز تعریف کریدورهای جدید دنبال می‌شد.

این مقام مسئول مسیرهای دریایی را به دلیل کم بودن هزینه، مهم‌ترین و برجسته‌ترین کریدورهای تجاری خواند و تصریح کرد: ایران از شناسایی مسیرهای جدید تجاری مستثنا نیست و باید مسیرهای جدید را تعریف کند چراکه این مسیرها با خود امنیت، اشتغال، سرمایه‌گذاری، صنعت و تولید به همراه می‌آورند.

وی با بیان اینکه جنگ اخیر علیه ایران بازتعریف مسیرهای جدید تجاری را به یک اصل تبدیل کرد، افزود: زمانی که امکان بهره‌گیری از دریا در تجارت به حداقل می‌رسد کشوری با پهناوری ایران و با داشتن مرزهای زمینی وسیع با همسایگان می‌تواند آنها را جایگزین مسیر دریایی کند، از این‌رو با همین هدف چند کریدور جدید زمینی را شناسایی کردیم.

امامی با بیان اینکه تلاش داریم مسیرهای جدید را اقتصادی و به تجار و بازرگانان معرفی کنیم، گفت: ۶ مسیر جایگزین تعریف شده و امیدواریم که تجارت را در این مسیرها به زودی آغاز کنیم. به گفته این مقام مسئول در سازمان توسعه تجارت ایران، ایجاد مسیرهای کریدوری جدید شمال – جنوب و شرق و غرب، با جدیت دنبال می‌شود.

وی همچنین به تلاش‌ها و رایزنی‌های سازمان توسعه تجارت ایران با کشورها و شرکت‌های حمل‌ونقلی به‌منظور کاهش هزینه و زمان استفاده از مسیرهای جایگزین اشاره کرد.

افزایش تهاتر کالا با همسایگان

در کنار تعریف مسیرهای جدید تجاری، افزایش تهاتر با همسایگان ایران از طریق مرزهای زمینی و دریایی شمال کشور هم با هدف خنثی کردن محاصره دریایی آمریکا در دستور کار قرارگرفته و بخش خصوصی در این زمینه فعال شده است.

کشورهایی چون عراق، ترکیه، افغانستان، پاکستان، روسیه و کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا که برخی از آنها اقمار دریای خزر را تشکیل می‌دهند، در فهرست افزایش تهاتر کالا قرار دارند.

در این باره، یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق از ایجاد و استقرار نظام تهاتر کالا و خدمات میان ایران و عراق و افزایش فعالیت این مکانیسم خبر داد.
وی گفت: ما برای افزایش تهاتر کالا و خدمات با عراق در شرایط ویژه جاری برنامه داریم و برای تسهیل فرآیندهای آن تلاش می‌کنیم. در این راستا اقداماتی چون طراحی و استقرار سیستم تسویه مالی میان تجار دو کشور با تأمین نهادهای مالی واسط و ایجاد مرکز پایاپای تسویه و ایجاد مرکز شتاب‌دهی صادرات به عراق و تسهیل واردات به ایران در حال انجام است.

وی افزود: همچنین بهبود زیرساخت‌های مرزی با عراق و ارتباط‌گیری هر چه بیشتر با تجار عراقی برای افزایش استفاده از مکانیسم تهاتر در دستور کار بخش خصوصی قرار دارد.

تدبیر ترانشیپ

در کنار این‌ها، استفاده از تدبیر ترانشیپ هم برای خنثی کردن تحریم دریایی آمریکا مورد تاکید کارشناسان تجاری است.

ترانشیپ به‌معنای ارسال محموله تجاری به یک مقصد میانی و انتقال مجدد آن به مقصد اصلی است. از این روش حمل‌ونقل بین‌المللی هنگامی استفاده می‌شود که مسیر مستقیمی به مقصد وجود نداشته باشد یا به دلایلی مانند تحریم حمل بار با محدودیت مواجه شود.

در این باره، کامبیز اعتمادی، رئیس کمیته کانتینری انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران با بیان اینکه می‌توان با روش‌هایی چون ترانشیپ و یا بنادر دیگر کشورهای منطقه کالاهای ایرانی موجود در بنادر امارات را به کشور منتقل کرد، گفت: مشکل اصلی این است که کشتی‌های تجاری از بنادر امارات وارد ایران نمی‌شوند، لذا انتقال کالاها و محموله‌ها از بنادر امارات به سایر بنادر همچون حمد، صحار و مسقط در عمان و قطر به عنوان گزینه‌های جایگزین در دستور کار است، هرچند منجر به افزایش هزینه‌های تمام‌شده کالا می‌شود اما بهتر از قفل شدن کامل چرخه کار است.

وی به عدم اجازه ترانشیپ از سوی عراقی‌ها اشاره کرد و افزود: می‌توان با توجه به قرابت‌های سیاسی، امنیتی و فرهنگی با این کشور، از طریق وزارت امور خارجه یا وزارت راه و شهرسازی از بنادر ام القصر یا ابوفلوس اقدام به جابه‌جایی کالاها به شلمچه یا خرمشهر کرد که از نظر جغرافیایی نیز به یکدیگر نزدیک هستند.

اعتمادی با بیان اینکه بخش خصوصی به تنهایی نمی‌تواند چنین رایزنی‌هایی را با مسئولان عراقی انجام دهد، تاکید کرد: تاکنون مکاتباتی از سوی شرکت‌های حمل‌ونقل با طرف‌های عراقی و مسئولان بندر بصره انجام شده است و دولت می‌تواند با ورود به این موضوع به کاهش بخشی از مشکلات کمک کند.

این متخصص کشتیرانی افزود: اگر چنین راهکارهایی را از همین امروز آغاز کنیم، بهتر از فردا است زیرا نمی‌توان دست روی دست گذاشت. خوشبختانه پاکستانی‌ها در موضوع ترانزیت از کراچی به مرزهای شرقی ایران کمک کرده‌اند و باید در مرزهای غربی یعنی عراق و ترکیه نیز یک سیاست فعال در حوزه حمل‌ونقل داشته باشیم.

رئیس کمیته کانتینری انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران همچنین با اشاره به وضعیت بنادر شمالی کشور، گفت: فعالیت‌ها در این بنادر به خوبی در جریان است و می‌توان محصولاتی نظیر جو، ذرت و الوار را از این مسیر تأمین کرد.

کشتی‌های ایرانی اینگونه از محاصره عبور می‌کنند

به گفته دبیرکل انجمن کشتیرانی، با وجود اعلام محاصره دریایی از سوی آمریکا، جریان تجارت دریایی ایران متوقف نشده و کشتی‌ها با عبور از محاصره به بنادر می‌رسند؛ در این میان، تقویت مسیرهای جایگزین، تاب‌آوری اقتصادی کشور را به‌طور محسوسی افزایش داده است.
مسعود پل‌مه عنوان کرد: محدوده محاصره دریایی آمریکا ۳۰۰ مایل دریایی (حدود ۵۰۰ کیلومتر) است که برای تردد تعداد محدودی از شناورها مزاحمت ایجاد کرده است.
وی با بیان این که این اقدام آمریکا ناقض قوانین بین‌المللی و صرفاً فضاسازی و فشار روانی است، بیان کرد: اکثر کشتی‌های ایرانی چه نفتکش چه کانتینربرها، با حمایت نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از محاصره عبور و به بنادر جنوبی کشور می‌رسند.

پل‌مه در خصوص واردات کالاهای اساسی پس از محاصره دریایی ترامپ اظهار کرد: جریان ورود کالاهای اساسی به کشور استمرار دارد و در صورت تداوم این شرایط، اقتصاد کشورهای عربی خلیج‌فارس و آمریکا بیشتر از ایران آسیب خواهند دید.

دبیر انجمن کشتیرانی دلایل این موضوع را در رشد نزولی و سقوط سنگین بازار سهام کشورهای عربی که سرمایه‌گذاری مؤثر در آمریکا را تحت تأثیر قرار می‌دهد و افزایش نرخ سوخت و سایر کالاها که به وضوح در قیمت نفت برنت ملاحظه می‌شود، عنوان کرد و ادعای ترامپ مبنی بر این که به تنگه هرمز نیازی ندارد، را دروغ خواند.

وی با بیان این که بنادر جنوبی کشور به آب‌های آزاد دسترسی دارند، عنوان کرد که در صورت هرگونه انسداد، بنادر شمالی کشور به همراه مرزهای زمینی (به‌ویژه اتصال ریلی به چین یا کشورهای آسیای مرکزی و روسیه)، دست ما را برای ورود کالاهای اساسی بازخواهد گذاشت.

پل‌مه ادامه داد: ما با بیش از ۷ کشور ارتباط زمینی و در حدود ۵ کشور ارتباط دریایی داریم که این موضوع، تاب‌آوری اقتصادی را ما افزایش خواهد داد. به طور مثال، ظرفیت عملکردی بنادر شمالی ما در حدود ۲۰ درصد است که اقدامات مناسب، می‌تواند پاسخگوی نیاز ما باشد.

گفتنی است به‌طور سنتی ایران، کشوری با تمرکز تجاری بر محور جنوبی است. بیش از ۸۰ درصد تجارت دریایی کشور از طریق بنادر جنوبی در خلیج فارس و دریای عمان انجام می‌شود؛ بنادری مانند بندر شهید رجایی، امام خمینی، بوشهر و چابهار ستون فقرات واردات و صادرات کشور محسوب می‌شوند.

این تمرکز به دلیل دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد، ظرفیت بالای اسکله‌ها، عمق مناسب حوضچه‌ها و اتصال ریلی و جاده‌ای گسترده شکل گرفته است.
در مقابل، بنادر شمالی کشور در حاشیه دریای کاسپین قرار دارند و شامل بنادر امیرآباد، انزلی، نوشهر، فریدون‌کنار و آستارا هستند.

این بنادر اغلب با کشورهای روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان ارتباط دریایی دارند و بخش مهمی از تجارت منطقه‌ای و ترانزیتی کریدور شمال–جنوب از این مسیر عبور می‌کند.

آیا ایران می‌تواند به کسب درآمد از نفت ادامه دهد؟
تحلیلگران می‌گویند که ایران می‌تواند برای چند ماه به کسب درآمد از نفتی که در حال حاضر در دریا در حال حمل است، ادامه دهد.

کنت کاتزمن، تحلیلگر سابق ایران در سرویس تحقیقات کنگره در واشنگتن دی سی، گفت که ایران در بحبوحه محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده، نفت جدیدی صادر نمی‌کند، اما تهران در حال حاضر بین 160 تا 170 میلیون بشکه نفت «شناور» در کشتی‌های سراسر جهان دارد.

کاتزمن گفت: «این محموله‌ها که قبل از اعمال محاصره ایالات متحده از تنگه هرمز عبور می‌کردند، روی صدها نفتکش هستند و منتظر تحویل هستند.»

کاتزمن گفت که یک استاد ایرانی به او اطلاع داده است که بر اساس این محموله‌ها، تهران می‌تواند جریان درآمدی داشته باشد که می‌تواند تا ماه اوت با وجود نیروی دریایی ایالات متحده ادامه یابد.

او گفت: «که مدت‌زمان زیادی است. آیا رئیس‌جمهور ترامپ تا ماه اوت فرصت دارد؟ احتمالاً نه.»

او گفت: «اگر ترامپ می‌خواهد این موضوع را به نتیجه‌ای که می‌خواهد برساند، احتمالاً باید به دنبال تشدید تنش باشد، یا باید کمتر از توافقی را که در حالت ایده‌آل می‌خواهد، بپذیرد.»

کشتی‌های ایرانی همچنان باید از کشتی‌های نیروی دریایی ایالات متحده در اقیانوس آزاد دوری کنند، زیرا نیروی دریایی ایالات متحده اخیراً کشتی‌های حامل محموله‌های ایرانی را نیز رهگیری کرده است.
طبق داده‌های کپلر، در حال حاضر حدود 183 میلیون بشکه نفت خام ایران در آب وجود دارد. از این مقدار، تقریباً 14.7 میلیون بشکه در خلیج فارس، 11.9 میلیون بشکه در خلیج عمان، 9 میلیون بشکه در دریای عرب و 6.5 میلیون بشکه در اقیانوس هند مرکزی قرار دارد. بقیه در اطراف تنگه مالاکا، دریای چین جنوبی و مناطق نزدیک‌تر به چین قرار دارد.