صنعت خودروسازی و مونتاژکاری، سال‌هاست که در پیچ‌وخم حاشیه‌های رانت‌محور گرفتار شده است. ایران‌خودرو و سایپا که روزگاری نماد پیشرفت صنعتی کشور بودند، حالا درگیر چالش‌هایی هستند که از تأخیر در تحویل خودرو تا نارضایتی کارگران و کاهش کیفیت محصولات را در بر می‌گیرد. خبر توقف فروش سهام این دو شرکت که به دستور شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا اعلام شد، بار دیگر توجه‌ها را به وضعیت شکننده این صنعت جلب کرده است. در این میان، بحث واگذاری ۴۲ درصد سهام سایپا، حضور بازیگرانی مانند کرمان موتور و بابک زنجانی و سکوت نهادهایی چون ایدرو و بی‌تفاوتی فرشاد مقیمی، رئیس این سازمان، به حاشیه‌هایی دامن زده که ریشه در خصوصی‌سازی رانتی و سوءمدیریت دارد.
توقف فروش سهام ایران‌خودرو و سایپا، تصمیمی بود که روز گذشته خودروسازان به نقل از شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا اعلام کردند. این تصمیم، بر اساس نامه‌ای محرمانه که در سامانه کدال منتشر شد تا اطلاع ثانوی هرگونه تغییر در سهام این دو شرکت را متوقف کرد. هدف اعلام‌شده، نهایی کردن طرح ساماندهی صنعت خودرو و جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی در فرآیند واگذاری بود؛ اما این تصمیم، بیش از آنکه آرامش به بازار و صنعت بیاورد، پرسش‌هایی را درباره نیت واقعی پشت آن و آینده این دو شرکت ایجاد کرد.
این توقف در حالی رخ داد که سایپا در آستانه واگذاری بلوکی ۴۲ درصد از سهام خود بود، سهامی که شامل چهار شرکت تابعه این خودروساز، یعنی گروه سرمایه‌گذاری سایپا، سرمایه‌گذاری گروه صنعتی رنا، گروه سرمایه‌گذاری کارکنان سایپا و سرمایه‌گذاری و توسعه صنعتی نیوان ابتکار می‌شود. این سهام، به دلیل وزن بالای آن در ساختار مدیریتی، می‌توانست کنترل سایپا را به خریدار جدید منتقل کند؛ اما رقابت بر سر این سهام که نام‌هایی مانند کرمان موتور و بابک زنجانی را به خود جلب کرده بود، به دلیل نگرانی از تکرار تجربه تلخ ایران‌خودرو متوقف شد. تجربه‌ای که در آن، گروه‌هایی مانند کروز و رایزکو، بدون پرداخت وجه، کرسی‌های مدیریتی را تصاحب کردند و این شرکت را به ورطه مشکلات عمیق‌تری بردند.
شفافیت یا ابزار رانت؟
نقش بورس اوراق بهادار تهران در این فرآیند، یکی از محورهای کلیدی است. مدیران عامل ایران‌خودرو و سایپا، در نامه‌هایی که در سامانه کدال منتشر شد، به صراحت از توقف هرگونه واگذاری سهام خبر دادند. این نامه‌ها که به دستور شورای عالی هماهنگی اقتصادی صادر شدند، نشان‌دهنده تلاش برای کنترل فرآیند واگذاری و جلوگیری از معاملات شتاب‌زده بود؛ اما این اقدام، به جای شفاف‌سازی، ابهامات بیشتری را ایجاد کرد. چرا بورس که باید بستری برای معاملات شفاف باشد، به محلی برای رقابت‌های پشت پرده تبدیل شده است؟
در هفته‌های اخیر، گزارش‌هایی از خریدهای غیرمنطقی سهام سایپا در بورس منتشر شد. منابع آگاه می‌گویند که از چند روز پیش از اعلام توقف، برخی گروه‌ها، ازجمله کنسرسیوم‌هایی مرتبط با کرمان موتور و هلدینگ دات وان (منتسب به بابک زنجانی)، اقدام به خرید سهام شناور سایپا کردند. این خریدها که با هدف افزایش نفوذ در هیات مدیره انجام می‌شد، نگرانی‌هایی را درباره خصوصی‌سازی رانتی برانگیخت. این نگرانی‌ها، به‌ویژه با توجه به تجربه ایران‌خودرو که در آن کروز و رایزکو با استفاده از سهام شناور به کرسی‌های مدیریتی دست یافتند، شدت گرفت.
از سهام ۹ درصدی تا رویای تسلط
کرمان موتور، یکی از بازیگران اصلی صنعت خودروسازی خصوصی، از مدت‌ها پیش چشم به سهام سایپا دوخته بود. این شرکت که در حال حاضر ۹ درصد از سهام سایپا را در اختیار دارد، اعلام کرده که هدفش افزایش این است که به سهم ۴۲ درصدی دست پیدا کند. به گفته حسین مرعشی، بنیان‌گذار کرمان موتور، این شرکت برنامه‌ای بلندپروازانه برای تبدیل سایپا به یک گروه خودروسازی بزرگ دارد، با هدف تولید ۵۰۰ هزار دستگاه خودرو تا سال ۱۴۰۷ و حتی دو برابر کردن این رقم در صورت واگذاری مناسب سهام.
این برنامه‌ها، هرچند روی کاغذ جذاب به نظر می‌رسند، اما با تردیدهایی همراه هستند. منابع آگاه می‌گویند که کرمان موتور، با همراهی بانک شهر، بخشی از سهام شناور سایپا را در بورس خریداری کرده تا در صورت ناکامی در کسب سهام بلوکی، حداقل یک کرسی مدیریتی به دست آورد. این استراتژی که به نوعی بازی دوسویه است، نشان‌دهنده تلاش این شرکت برای تضمین نفوذ خود در سایپا، حتی در صورت شکست در رقابت با دیگر بازیگران، به‌ویژه بابک زنجانی، است.
بازگشت جنجالی زنجانی
نام بابک زنجانی که سال‌ها به دلیل پرونده‌های فساد اقتصادی در زندان بود، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. زنجانی که پس از پرداخت دیون خود از زندان آزاد شد، با تأسیس هلدینگ دات وان وارد رقابت برای خرید سهام سایپا شده است. او در پستی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که برای تصاحب سایپا، بیش از دو میلیارد دلار سرمایه نیاز است و گروهش آماده این رقابت است. این اظهارات که با لحنی تهاجمی و جنجالی بیان شد، واکنش‌های گسترده‌ای را برانگیخت. به‌خصوص از سوی کرمان موتور که سودای تصاحب ایران‌خودرو را دارد.
کارشناسان، حضور زنجانی را نشانه‌ای از ضعف نظارتی دولت می‌دانند. محمدعماد از تحلیلگران اقتصادی در این خصوص اظهار داشت: «چگونه فردی با سابقه فساد اقتصادی می‌تواند در چنین معامله‌ای حضور داشته باشد؟ این موضوع، نه تنها اعتبار صنعت خودروسازی را زیر سؤال می‌برد، بلکه نشان‌دهنده بی‌مسئولیتی دولت در نظارت بر واگذاری‌هاست. حضور زنجانی که برخی منابع از احتمال همکاری او با ماموت خودرو خبر می‌دهند، نگرانی‌هایی را درباره آینده سایپا و تکرار سناریوی ایران‌خودرو ایجاد کرده است.»
هشداری برای سایپا
واگذاری سهام ایران‌خودرو در سال گذشته، به یکی از پرحاشیه‌ترین پرونده‌های صنعت خودرو تبدیل شد. گروه‌های کروز و رایزکو، با استفاده از روش‌های غیرشفاف و بدون پرداخت وجه، توانستند سه کرسی از پنج کرسی هیات مدیره این شرکت را به دست آورند. نتیجه این واگذاری، بحرانی بود که هنوز ادامه دارد؛ تأخیرهای گسترده در تحویل خودرو، عدم پرداخت بدهی خودروساز به قطعه‌سازان، انحصار در زنجیره تأمین قطعات، کاهش کیفیت محصولات و افزایش نارضایتی کارگران. این مشکلات که ریشه در مدیریت ناکارآمد و تمرکز بر سود کوتاه‌مدت دارد، ایران‌خودرو را به سمت ورشکستگی سوق داده است.
حالا، سایپا در آستانه تکرار همین مسیر قرار دارد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که خریدهای غیرمنطقی سهام سایپا در بورس که از چند روز پیش آغاز شده بود، بخشی از استراتژی گروه‌هایی مانند کرمان موتور و دات وان برای تسلط بر این شرکت بود. این گروه‌ها، با هدف کسب سهام ۲۰ درصدی شناور سایپا و ترکیب آن با ۴۲ درصد سهام بلوکی، به دنبال کرسی‌های مدیریتی بیشتری هستند؛ اما توقف ناگهانی فروش سهام، این فرآیند را متوقف کرد.
سکوت ایدرو و بی‌تفاوتی فرشاد مقیمی
سازمان توسعه و نوسازی صنایع ایران یا همان ایدرو که مسئولیت نظارت بر واگذاری‌های صنعت خودرو را بر عهده دارد و خودش سهام پر و پیمانی در سایپا دارد، در این فرآیند سکوت کامل اختیار کرده است. فرشاد مقیمی، رئیس ایدرو که انتظار می‌رفت نقش فعالی در شفاف‌سازی و هدایت این واگذاری داشته باشد، هیچ اظهارنظری نکرده و این بی‌تفاوتی، انتقادات شدیدی را به دنبال داشته است. جواد نیک جو یکی از کارشناسان صنعت خودرو در این باره به چارسوق گفت: سکوت ایدرو، فضایی را ایجاد کرده که گروه‌های رانت‌جو بتوانند بدون نظارت، به رقابت‌های غیرشفاف ادامه دهند. این بی‌مسئولیتی، صنعت خودرو را به سمت بحران‌های عمیق‌تری سوق می‌دهد. اینکه یکباره موضوع واگذاری سهام و عرضه سهام در بورس زیر سؤال برود و متوقف شود ابهامات متعددی دارد و پیش از این تکرار نشده بود لذا از اتفاق‌های رخ داده هیچ نکته مثبتی دریافت نمی‌کنیم. به نظر می‌رسد به زودی و پس از ماجرای اهلیت سنجی شاهد رخدادهای جدید باشیم.
او ادامه داد: ایدرو مسئول اهلیت‌سنجی خریداران سایپا بوده و قرار بود نتایج این بررسی را ظرف ۱۰ روز اعلام کند؛ اما عدم انتشار نتایج، به شایعات درباره نفوذ گروه‌های خاص و پشت پرده در این فرآیند دامن زده است. برخی منابع حتی ادعا می‌کنند که بی‌میلی سازمان گسترش به‌خصوصی‌سازی، ناشی از فشارهای سیاسی یا منافع پشت پرده است. در این خصوص ضروری است که شفافیت صورت گیرد. توقف فروش سهام، اگرچه به ظاهر برای جلوگیری از سوءاستفاده بود، اما بدون ارائه توضیحات روشن و برنامه مشخص، تنها به ابهامات افزوده است.
این تحلیلگر اقتصادی تصریح کرد: دولت چهاردهم، با متوقف کردن واگذاری، نشان داد که یا برنامه‌ای برای اصلاح صنعت خودرو ندارد یا تحت فشار گروه‌های ذی‌نفع است. این بی‌مسئولیتی، نه تنها به صنعت خودرو آسیب می‌زند، بلکه اعتماد عمومی به سیاست‌های اقتصادی دولت را کاهش می‌دهد.
شفافیت و نظارتی که فراموش شد
کارشناس صنعت خودرو اظهار داشت: صنعت خودرو، سال‌هاست که درگیر انحصار، سوءمدیریت و رانت است. واگذاری‌های غیرشفاف، تنها این مشکلات را تشدید می‌کند. لذا حضور افرادی مانند بابک زنجانی و یا کرمان موتوری که پرونده گرانفروشی و فساد دارد این رویکرد را در ذهن متبادر می‌کند که جریان خصوصی‌سازی واقعی نیست و قرار است سایپا هم مانند ایران‌خودرو هدیه داده شود.
او ادامه داد: طی هفته گذشته و جاری شاهد حضور دو طیف وسیع گله‌مند از سایپا بودیم که در جاده مخصوص تجمع کرده بودند. یک گروه بازنشستگان که هنوز چک تسویه حساب خود را دریافت نکردند و دیگری خریداران خودروهای شاهین، سهند و ساینا که بی از ۷ ماه معطل دریافت خودروی خود هستند. البته بروز این مشکل طبیعی است چراکه این مجموعه توان پرداخت حقوق پرسنل خود را ندارد. به نظر می‌رسد علی شیخ زاده و تیم مدیریتی آن هم ناتوان برای حل مشکلات ندارند.
حقوق پرداخت نمی‌شود
توقف فروش سهام، اگرچه ممکن است به طور موقت از واگذاری‌های شتاب‌زده جلوگیری کند، اما بدون ارائه راهکارهای روشن، تنها به تأخیر در اصلاحات منجر خواهد شد. سایپا که با مشکلاتی مانند تأخیر در تحویل خودرو، عدم پرداخت به قطعه‌سازان و کاهش کیفیت دست‌وپنجه نرم می‌کند، نیاز به سرمایه‌گذاری و مدیریت کارآمد دارد؛ اما حضور بازیگران پرحاشیه و سکوت نهادهای نظارتی، آینده این شرکت را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.
کارگران سایپا که از تأخیر در پرداخت حقوق و شرایط نامناسب کاری ناراضی‌اند، نگرانند که واگذاری به گروه‌های رانت‌جو، وضعیت آن‌ها را بدتر کند. مشتریان نیز که از تأخیرهای طولانی در تحویل خودرو و کیفیت پایین محصولات شکایت دارند، امیدی به بهبود شرایط ندارند. این وضعیت، نشان‌دهنده عمق بحرانی است که صنعت خودرو ایران در آن گرفتار شده است.