بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، ایران از جمله کشورهایی است که طی ۳ دهه اخیر پیشرفت شتابانی در حوزه رفاه خانوار داشته که با معیاری با عنوان شاخص توسعه انسانی سنجیده می‌شود. سطح کیفیت زندگی، میزان رعایت بهداشت و میزان تحصیلات افراد یک کشور، از جمله عوامل تاثیرگذار بر رضایت مردم آن کشور است که تحت مفهومی به نام شاخص توسعه انسانی معنی پیدا می‌کند. این گزارش از سال ۱۹۹۰ توسط سازمان ملل با بررسی وضعیت تمام کشورها، منتشر می‌شود.

◂ مفهوم شاخص توسعه انسانی چیست؟
شاخص توسعه انسانی (HDI) که مخفف عبارت Human Development Index است، شاخصی برای اندازه‌گیری چند معیار مختلف در مورد کشورها بوده و آن‌ها را از نظر مواردی مانند سطح بهداشت، دسترسی به آموزش، تعادل میان کار و زندگی و… بررسی می‌کند. برای اندازه‌گیری این شاخص سعی شده تاثیر موارد مبتنی بر ثروت را نادیده گرفته و کشورها را از نظر فاکتورهای کیفی سنجید.
آمارهای مربوط به این شاخص به صورت سالانه توسط سازمان ملل متحد محاسبه می‌شود.

همچنین بخوانید:

آیا دولت‌ها از تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران تبعیت می‌کنند؟

◂ ابعاد این شاخص
در بررسی شاخص توسعه انسانی در کشورهای مختلف، ۳ بعد اصلی به‌عنوان محوریت کار در نظر گرفته می‌شود. این ۳ بعد عبارتند از:
1. سلامت زندگی و طول عمر
برای اندازه‌گیری این شاخص از مفهوم امید به زندگی کمک گرفته می‌شود.
2. استاندارد زندگی
برای اینکه کشورها را از نظر استاندارد زندگی بررسی کنند، فاکتور میزان درآمد ناخالص ملی (GNI) اهمیت بالایی پیدا می‌کند و کشورها بر این اساس سنجیده می‌شوند.
3. دسترسی به آموزش
میزان دسترسی به آموزش و طول تحصیل افراد یک کشور، موضوعی است که در این بعد مورد بررسی قرار می‌گیرد.
میزان وزنی که برای مقایسه به هر کدام از این ابعاد اختصاص می‌یابد یکسان بوده و می‌توان گفت اهمیت برابری در تعیین شاخص توسعه منابع انسانی دارند. شاخص توسعه انسانی عددی بین صفر و یک است که صفر بدترین حالت و یک بهترین حالت توسعه انسانی یک کشور را نشان می‌دهد.
بر اساس گزارش توسعه انسانی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که حاوی اطلاعات سال ۲۰۲۳ کشورهای جهان است، شاخص توسعه انسانی جمهوری اسلامی ایران با ثبت مقدار ۰.۷۷۹ در رتبه ۷۵ در میان ۱۹۳ کشور قرار گرفته و در رده «توسعه انسانی بالا» طبقه‌بندی می‌شود. این شاخص در بازه زمانی ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳ از ۰.۶۲۶ به ۰.۷۹۹ افزایش‌یافته است که بیانگر رشدی معادل ۲۷.۶ درصد در طول سه دهه گذشته است.
در جدیدترین گزارش این سازمان که چندی قبل منتشرشده است ایران در گروه کشورهای High human development یعنی توسعه انسانی بالا دسته‌بندی‌شده است.
بر اساس این گزارش، شاخص توسعه انسانی ایران یک سال قبل از انقلاب اسلامی ۰.۴۳۷ بوده است و این رقم در سال‌های بعد از انقلاب افزایش یافته است.
با افزایش شاخص توسعه انسانی ایران، جایگاه ایران در رده‌بندی جهانی از این نظر نیز ارتقا یافته است. ایران در سال ۱۹۷۹ از نظر توسعه انسانی در میان ۱۸۲ کشور جهان رتبه ۱۱۰ را به خود اختصاص داده بود اما در آخرین گزارش سازمان ملل که مربوط به سال ۲۰۲۳ است رتبه ایران ۷۵ شده است.
بر اساس تقسیم‌بندی سازمان ملل ایران قبل از انقلاب در میان کشورهایی قرار داشت که دارای توسعه انسانی پایین بودند اما در حال حاضر بین کشورهای دارای توسعه انسانی بالا قرار گرفته است. این سازمان کشورها را از نظر توسعه انسانی در ۴ گروه دارای توسعه انسانی بسیار بالا، دارای توسعه انسانی بالا، دارای توسعه انسانی متوسط و دارای توسعه انسانی پایین قرار داده است.