در حالی که تابستان ۱۴۰۴ رو به پایان است و سایه پاییز و زمستان بر اقتصاد ایران سنگینی می‌کند، نشانه‌های رکود عمیق‌تر در بخش تولید کشور بیش از پیش آشکار شده است. گزارش‌های جدید از مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران نشان می‌دهد که شاخص مدیران خرید (شامخ) کل اقتصاد در مردادماه به عدد ۴۵.۳ واحد رسیده که این رقم برای هفدهمین ماه متوالی زیر مرز خنثی ۵۰ باقی مانده و حکایت از تداوم چرخه رکودی دارد که از سال گذشته آغاز شده است. این رکود که حالا حداقل ۱۷ ماه را پشت سر گذاشته، صنعت را به شدت آسیب‌پذیر کرده و تولید را در مسیری نزولی قرار داده است. تولیدکنندگان، از کارخانه‌های کوچک تا صنایع مادر، با کمترین ظرفیت ممکن فعالیت می‌کنند و بسیاری از خطوط تولید به دلیل کمبود انرژی و تقاضای ضعیف بازار، نیمه‌تعطیل یا کاملاً خاموش شده‌اند.
در قلب این بحران، ناترازی انرژی قرار دارد که مانند خوره‌ای به جان تولید افتاده است. قطع مکرر برق که از بهار امسال شدت گرفته، نه تنها تولید را مختل کرده بلکه خسارت‌های هنگفتی به بار آورده است. بر اساس برآوردهای مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی، هر روز قطعی برق در صنایع بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان زیان وارد می‌کند که این رقم در مقیاس ماهانه به ارقامی نجومی می‌رسد. از ابتدای سال تاکنون، تنها در بخش صنعت، بیش از ۲۰۰ هزار میلیارد تومان (همت) ضرر مستقیم ناشی از این قطعی‌ها ثبت شده است. این عدد که از سوی فعالان اقتصادی تأیید می‌شود، شامل توقف خطوط تولید، آسیب به تجهیزات و از دست رفتن فرصت‌های صادراتی است. برای مثال، در صنایع فولادی که یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌ها به شمار می‌رود، قطعی‌های گسترده برق منجر به کاهش ۵۰ درصدی تولیدشده و روزانه بیش از ۹ هزار میلیارد تومان زیان به اقتصاد کشور تحمیل کرده است. انجمن نوردکاران فولاد ایران گزارش داده که تعطیلی‌های اخیر به دلیل ناترازی برقی و گازی، روزانه حدود ۲۸۰ میلیون دلار خسارت به همراه داشته و این روند، تعطیلی سراسری صنایع را در پیش رو قرار داده است.
دی‌ماه سال گذشته بهرام سبحانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران گفته بود که در نمایشگاه توانمندی‌های صنعت و معدن خطاب به پزشکیان اعلام کردم که امسال حجم قابل‌توجهی از میزان تولید فولاد کشور به دلیل قطعی‌های مکرر برق از دست رفت که ضرر آن معادل ۸.۵ میلیارد دلار بود. ایشان پاسخ دادند خودتان نیروگاه بسازید و برق مورد نیاز خود را تأمین کنید. در پاسخ ایشان اعلام کردم که فولاد مبارکه نیروگاه ساخته، اما نه‌تنها برق آن نیروگاه را به خود این صنعت نداده‌اند، بلکه از انتقال گاز مورد نیاز برای تولید برق در این صنعت جلوگیری کرده‌اند.
اما برق تنها مشکل نیست؛ قطع آب نیز به معضلی جدی تبدیل شده و در بسیاری از مناطق صنعتی، مانند شهرک‌های صنعتی اطراف تهران و اصفهان، تولیدکنندگان را با چالش‌های دوگانه روبرو کرده است. ذخایر سدها به حداقل رسیده و آبفای تهران حتی به فکر توزیع آب نایلونی افتاده بود، هرچند این طرح بعداً تکذیب شد. تولیدکنندگان گزارش می‌دهند که قطع هم‌زمان برق و آب، فرآیندهای تولیدی را کاملاً فلج می‌کند، به‌ویژه در صنایعی مانند سیمان و پتروشیمی که وابستگی شدیدی به این منابع دارند. در پاییز و زمستان پیش رو، وضعیت بدتر هم خواهد شد. کارشناسان هشدار می‌دهند که ناترازی گاز که روزانه بین ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب تخمین زده می‌شود، منجر به قطع گسترده گاز در بخش صنعت خواهد شد. این قطع که از نیمه پاییز آغاز می‌شود، می‌تواند تولید را به طور کامل به خواب ببرد. صندوق بین‌المللی پول نیز پیش‌بینی کرده که کسری گاز در زمستان امسال ممکن است به ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد که این رقم صنایع را به مرز فروپاشی می‌رساند.
مجید غیاثی، عضو کمیسیون صنایع اتاق بازرگانی ایران، در گفت‌وگو با خبرنگار چارسوق با اشاره به شاخص مدیران خرید بخش صنعت در مردادماه که عدد ۴۸.۸ را ثبت کرده، است، گفت: این شاخص همچنان نشان‌دهنده تداوم رکود ماه‌های گذشته است و اگر این روند در ماه‌های آتی ادامه پیدا کند، تولیدکنندگان با نابودی کامل مواجه خواهند شد.
او تصریح کرد: در شرایط کنونی، تولیدکننده ناچار است برای خرید مواد اولیه نقدینگی بیشتری تأمین کند و این در حالی است که تورم نیز فشار مضاعفی بر هزینه‌های تولید وارد کرده است. افزایش نیاز به سرمایه در گردش باعث می‌شود بخش تولید هر روز با مشکلات جدی‌تری روبه‌رو شود.
غیاثی افزود: پیش‌بینی اغلب فعالان اقتصادی این است که وضعیت تولید در ماه‌های آینده بدتر خواهد شد. در کنار مسائل نقدینگی و تورم، قطعی برق و گاز به یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای صنعت تبدیل شده است و ادامه این شرایط به‌طور قطع روند نزولی تولید را تشدید خواهد کرد.
او با اشاره به اثرگذاری مستقیم بحران انرژی بر صنایع مادر اظهار داشت: بدون برق و گاز تولید عملاً متوقف می‌شود. صنایع بزرگی همچون پتروشیمی و سیمان که نقش حیاتی در تأمین نیازهای کشور دارند، نیز درگیر این بحران هستند. تعطیلی این صنایع به‌طور طبیعی منجر به تعطیلی واحدهای زیرمجموعه می‌شود. وقتی صنایع مادر فعالیت نکنند، بخش خصوصی هم به‌طور میانگین شاید تنها دو روز در هفته امکان کار داشته باشد و چهار روز دیگر را تعطیل خواهد بود.
عضو کمیسیون صنایع اتاق بازرگانی ایران در ادامه با انتقاد از نبود حمایت دولت از صنعت کشور خاطرنشان کرد: دولت نه‌تنها اقدام مؤثری برای رفع مشکلات انجام نداده، بلکه هرگونه دخالت آن در امور اقتصادی وضعیت را وخیم‌تر می‌کند. بهترین راهکار این است که دولت از عرصه صنعت کنار برود و مدیریت امور را به بخش خصوصی واقعی بسپارد. تنها در چنین شرایطی می‌توان به احیای تولید و نجات صنعت کشور امیدوار بود. متاسفانه دولت از وظایف خود شانه خالی می‌کند.
خسارت‌های ناشی از بحران قطع برق فراتر از ارقام یاد شده است. در بخش لوازم خانگی که یکی از صنایع مصرفی کلیدی است، رکود سنگین ناشی از افزایش هزینه تولید و کاهش تقاضا منجر به تعطیلی موقت بسیاری از واحدها شده است. برآوردها نشان می‌دهد که هزینه هر کیلووات‌ساعت خاموشی در بخش خدمات به ۲۶.۱ دلار می‌رسد، در حالی که در صنعت این رقم ۳.۴ دلار است. صادق الحسینی، اقتصاددان حامی دولت، نیز چندی پیش عنوان کرد که تولید صنعتی در شش ماه اخیر حداقل ۲۰ درصد افت کرده و با قطع گاز در پیش رو، صنعت در آستانه ورشکستگی است. در صنایع سیمان، بیش از ۲۲ کارخانه از کار افتاده‌اند و نیروگاه‌ها یکی پس از دیگری از مدار خارج می‌شوند. درمجموع، تولید کشور در مرداد امسال به کمترین سطح رسیده و انتظارات اقتصادی برای ماه‌های آینده به پایین‌ترین حد خود سقوط کرده است.