نزدیک به یک‌صد تجربۀ تغییر واحد یا حذف صفر از پول ملی، در ۴۸ کشور جهان وجود دارد. در این پرونده، خبرگزاری تسنیم ، زمینه‌ها و چگونگی‌ تغییر، و تبعات و نتایج آن را موردبررسی قرار داده تا نتایج مسیر تغییرات احتمالی در پول ملی ایران، روشن‌تر شود.
به گزارش تسنیم، در طول تاریخ چند هزارسالۀ ایران متمدن، یکای پول ملی سرنوشتی پرفرازونشیب دارد. طی هزاران سال، هر حکومت با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی خود از واحدهای مختلف پولی استفاده کرده است. این واحدهای پولی، که در هر دوره تغییر کرده‌اند، از سکه‌های زرین هخامنشی گرفته تا ریال امروزی، نمایانگر تحولات اقتصادی و سیاسی کشور بوده‌اند. به‌عنوان نمونه، در دوران هخامنشیان از سکه‌های زرین به نام «دریک» استفاده می‌شد. در دوران ساسانیان، واحد پولی رایج «دینار» بود که در آن زمان به‌عنوان واحد پایه پولی شناخته و حتی به کشورهای عربی نیز صادر می‌شد. همچنین «پشیز» سکه‌های مسین، معادل «فلس» یا «فلوس»بود؛ «پول سیاه» یکی از صفات این یکای پولی است که به‌دلیل سیاه شدن مس، به آن اطلاق می‌شده است. از دیگر واحدهای رایج پولی در ایران «صنار» است که یکای پایه پول ایران بوده ، در زمان ساسانی رواج داشت و ازآنجا به کشورهای عربی نیز وارد شد. در دوران غزنویان، «محمودی» به‌عنوان واحد پولی رایج بود و در دوران ایلخانان مغول، «چاو» جایگزین آن شد.
در دوره‌های بعدی؛ در دوران صفویان، سکه‌ای نقره‌ای به نام «عباسی» رواج پیدا کرد که معادل ۲۰۰ دینار ارزش داشت. واحد «نادری» در زمان افشاریه نیز از دیگر واحدهای پولی رایج تاریخ ایران است. همچنین در دوران قاجار، واحدهای پولی متعددی همچون «پاپاسی» (که کوچک‌ترین و بی‌ارزش‌ترین واحد پولی بود) و «شاهی» (که به‌واسطه ارتباط آن با پادشاهان قاجار به‌عنوان نمادی از سلطنت شناخته می‌شد) در گردش بودند. در همین دوران، واحدهای «قران» و «تومان» نیز به‌عنوان واحدهای اصلی پول ایران متداول شدند.
اما تحول مهم مدنظر ما در تاریخ پول ایران زمانی به‌ وقوع پیوست که در اول فروردین ۱۳۱۱، رضا پهلوی در اصلاحات اقتصادی خود، «ریال» را به‌عنوان واحد پولی جدید معرفی کرد. این واحد پولی، که معادل ۰.۰۷۳۲۲۳۸۲ گرم طلا ارزش‌گذاری شد، به‌جای «قران» وارد سیستم اقتصادی کشور شد و تا به امروز به‌عنوان واحد پول رسمی ایران باقی‌مانده است.
واژه «ریال» از کلمه پرتغالی یا اسپانیایی «real» گرفته‌شده است، که معادل کلمه انگلیسی «royal» و به معنای «شاهی» است. از سال ۱۴۹۷ تا ۱۸۷۰ میلادی، در اسپانیا سکه نقره‌ای به همین نام ضرب می‌شده و این اصطلاح به بسیاری از کشورهایی که پس از رنسانس با اسپانیا مراوده داشتند، منتقل‌شده است. کشورهای مختلفی همچون عمان، عربستان سعودی، یمن، قطر و برزیل از این واحد پولی بانام «ریال» استفاده می‌کنند.
مطابق قوانین پولی ایران که در سال ۱۳۵۱ تصویب شد، ارزش «ریال» کمی بیش از یک‌صدم گرم طلا (۰٫۰۱۰۸۰۵۵ گرم طلا) تعیین شد. اما در طول سال‌ها و به‌دلیل تورم‌های مداوم ، ارزش «ریال» به‌طور پیوسته کاهش‌یافته است. تا جایی که اکنون در دی‌ماه ۱۴۰۳، ارزش روز هر «ریال» معادل ۰.۰۰۰۰۰۰۰۱۹۸۰۴۷۲۵۴۰۷۴۸۲۲ گرم طلای ۱۸ عیار است (یعنی هر یک گرم طلا حدود پنجاه میلیون ریال می‌ارزد) که نشان‌دهنده، روند کاهشی آن در طول زمان است.

ادبیات بین‌المللی تغییر واحد یا حذف صفر پولی
تغییر واحد یا تغییر در نام پول ملی یک کشور در ادبیات اقتصاد بین‌الملل به Redenomination the Currency (معادل «باز تغییر ارز») موسوم است. تصمیم برای «حذف صفر از پول ملی»، تنها مختص ایران نیست و در کشورهای متعددی سابقه داشته است؛ حتی برخی کشورها، چند نوبت این تعدیل را انجام داده‌اند. معمولاً دلیل اصلی این اقدام، کاهش شدید قدرت خرید(purchasing power) مردم – ناشی از تورم بالا – است. کاهش ارزش پول، یا افزایش قیمت کالا و خدمات، به شرایطی منجر می‌شود که شخص همراه دارندۀ پول را با زحمت مواجه می‌کند؛ به‌این‌ترتیب که در صورت علاقه به حمل پول، لازم است فرد میزان قابل‌توجهی پول همراه داشته باشد و در صورت علاقه به کار با ابزارهای دیجیتال (مانند خودپرداز، کارت‌خوان فروشگاهی، یا استفاده از ابزارهایی مانند همراه و رایانه) برای انتقال پول، لازم است عملیات دشوارتری انجام دهد. این شرایط، و دلایل متعدد دیگر، سیاست‌گذاران را مجاب می‌کند تا یکاهای بزرگ‌تری را مبنا قرار دهند که معمولاً – البته نه همیشه – با حذف چند صفر از یکای پول ملی همراه بوده است.
مشهورترین این شرایط، برای آلمان، در سال ۱۹۲۳ رخ داد. در این سال، به‌دلیل تورم افسارگسیختۀ (hyperinflation) ناشی از جنگ اول جهانی، ارزش پول ملی آلمان تنزل چشمگیری پیدا کرد؛ به‌گونه‌ای که دولت این کشور ناچار شد ۱۲ صفر را از جلوی «مارک قدیم» بردارد. در این زمینه همچنین می‌توان به کاهش «سه میلیون برابری» یوآن طلای چین (gold yuan) در سال ۱۹۴۸ و نیز کاهش «پنج هزار برابری» یکای پول آذربایجان، در سال ۲۰۰۶ نیز اشاره کرد. در این زمینه، در دنیا حدود یک‌صد تجربه وجود دارد. برخی از این کشورها، چند یکای پولی داشته‌اند که بعضاً، یکی از آن‌ها را تغییر داده‌اند.

حذف صفر پول ملی ایران در دوران اخیر
در زمان تصدی عبدالناصر همتی بر بانک مرکزی، زمزمه‌های حذف چهار صفر از پول ملی قوت گرفت. حتی چک‌پول‌های جدیدی منتشر شد، که در آن‌ها تلویحاً به حذف این تعداد صفر مبادرت شده بود. در آن زمان پیش‌نویس لایحه‌ای توسط بانک مرکزی تدوین‌شده بود تا ۱. یکای پول ملی را از «ریال فعلی»، به «تومان جدید» تغییر دهد ۲. با حذف چهار صفر، هر ۱۰ هزار ریالِ فعلی، به یک «تومان جدید»، تغییر می‌کرد؛ و ۳. هر «ریال جدید»، به معادل یک‌صدم هر «تومان جدید» تغییر می‌کرد.